Brontekst bekijken van Stibine

{{Infobox chemische stof
| Naam = Stibine
| afbeelding1 = Stibine structure.png
| afbeeldingbreedte1 = 150
| onderschrift1 = [[Structuurformule]] van stibine
| afbeelding2 = 
| onderschrift2 = 
| afbeelding3 = 
| onderschrift3 = 
| afbeelding4 = 
| onderschrift4 = 
| Formule = SbH<sub>3</sub>
| Molgewicht = 124,78
| SMILES = [Sb]([H])([H])[H]
| InChI = 1S/Sb.3H
| IUPAC = stibaan
| AndereNamen = antimoonhydride, antimoontrihydride
| CAS = 7803-52-3
| EINECS = 
| EG = 051-003-00-9
| VN = 2676
| Beschrijving = 
| Vergelijkbaar = 
| AfbWaarsch = {{Pictogram GHS|F|D|T}}
| TekstWaarsch = Gevaar
| Carcinogeen = 
| Hygroscopisch = 
| Rzinnen = {{H220}} - {{H280}} - {{H330}}
| EUHzinnen = ''geen''
| Szinnen = ''geen''
| Omgang = 
| Opslag = 
| ADR = 
| MAC = 0,5 mg/m³
| LethaalRat = 
| LethaalKonijn = 
| MSDS = 
| Aggregatie= gasvormig
| Kleur = kleurloos
| Dichtheid = 5,48
| Smeltpunt = −88,5
| Kookpunt = −17
| Vlampunt = 
| Zelfontbranding = 
| Dampdruk = 
| Oplosbaarheid = 
| GoedOplIn = ethanol, koolstofdisulfide
| SlechtOplIn = 
| OnoplIn = water
| Dipoolmoment = 
| Viscositeit = 
| Kristalstructuur = 
| fG0g = 
| fG0l = 
| fG0s = 
| fH0g = 145
| fH0l = 
| fH0s = 
| S0g = 
| S0l = 
| S0s = 
| Cpm0 = 
| Evenwicht = 
| KlassiekeAnalyse = 
| Spectra = 
}}

'''Stibine''' (ook wel '''antimoonhydride''' of '''antimoontrihydride''' genoemd) is een [[anorganische verbinding]] van [[antimoon]], met als [[brutoformule]] SbH<sub>3</sub>. In zuivere toestand is het een [[ontvlambaar]] en giftig kleurloos [[gas (aggregatietoestand)|gas]] met een onaangename reuk van rotte eieren. Het gas is zwaarder dan lucht en onoplosbaar in [[water]]. Stibine is het antimoonanaloog van [[ammoniak]].

== Synthese ==
Stibine wordt onder andere bereid door een [[legering]] zoals [[zink (element)|zink]]-[[antimoon]] of [[magnesium]]-antimoon op te lossen in verdund [[zoutzuur]]:

:<chem>Mg3Sb2 + 6HCl -> 2SbH3 + 3MgCl2</chem>

Een andere methode is de behandeling van [[antimoon(III)hydroxide]] met [[Waterstof (element)|waterstof]] ''[[in statu nascendi]]'':

:<chem>Sb(OH)3 + 6H -> SbH3 + 3H2O</chem>

Het ontstane stibine kan in beide gevallen worden afgescheiden door het af te koelen beneden −17&nbsp;°C. Dit is in sommige gevallen nadelig en daarom wordt ook wel de [[Reductie (scheikunde)|reductie]] van [[antimoon(III)chloride]] met [[natriumboorhydride]] toegepast als alternatief:

:<chem>SbCl3 + 3NaBH4 -> SbH3 + 3NaCl + 3BH3</chem>

Vergelijkbaar is de reductie van [[antimoon(III)oxide]] met [[lithiumaluminiumhydride]]:<ref>{{en}} {{aut|J.M. Bellama & A.G. MacDiarmid}} (1968) - [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ic50068a024 ''Synthesis of the Hydrides of Germanium, Phosphorus, Arsenic, and Antimony by the Solid-Phase Reaction of the Corresponding Oxide with Lithium Aluminum Hydride''], Inorganic Chemistry, '''7''' (10), pp. 2070-2072</ref>

:<chem>4Sb2O3 + 6LiAlH4 -> 8SbH3 + 3Li2O + 3Al2O3</chem>

== Eigenschappen en reacties ==
De chemische en toxische eigenschappen van stibine zijn vrij analoog aan die van [[arsine]]. Stibine is echter thermisch minder stabiel dan arsine: het [[Ontledingsreactie|ontleedt]] langzaam bij [[kamertemperatuur]] tot [[Diwaterstof|waterstofgas]] en metallisch antimoon. Bij 200&nbsp;°C gebeurt deze ontbinding echter zeer snel, waardoor [[explosie]]gevaar ontstaat. De stoichiometrie van de ontledingsreactie toont aan dat het volume van de gassen met 50% toeneemt:

:<chem>2SbH3 -> 2Sb + 3H2</chem>

Daarnaast is er ook de reactiewarmte, die haar eigen effect op het [[Algemene gaswet|volume]] van de gassen heeft. Stibine wordt aan de lucht [[Oxidatie|geoxideerd]] door [[dizuurstof]] tot [[antimoon(III)oxide]] en [[water]]:

:<chem>2SbH3 + 3O2 -> Sb2O3 + 3H2O</chem>

Stibine vertoont - in tegenstelling tot het analoge ammoniak - nauwelijks basisch karakter. Dit verschil in eigenschappen kan grotendeels teruggevoerd worden op het verschil in [[Hybridisatie (scheikunde)|hybridisatie]]. Stikstof is in ammoniak sp<sup>3</sup>-gehybridiseerd met een bindingshoek die weinig van de optimale [[Tetraëdrische moleculaire geometrie|tetraëderhoek]] verschilt (107,8° tegenover ideaal 109,5°). In stibine treedt vrijwel geen hybridisatie op (bindingshoek van 91,7°, vergeleken met 90° zonder hybridisatie). Het gevolg is dat het vrije elektronenpaar in ammoniak een gelokaliseerde orbitaal bezet die optimaal geschikt is voor interactie met een zuur. Het vrije elektronenpaar in stibine bezet een orbitaal met vrijwel uitsluitend s-karakter, dat als gevolg daarvan dichter tegen de [[atoomkern]] aanleunt. Hierdoor is interactie met zuren veel moeilijker.

Stibine kan door [[natriumamide]] [[Deprotonering|gedeprotoneerd]] worden:

:<chem>SbH3 + NaNH2 -> NaSbH2 + NH3</chem>

Stibine neemt een [[trigonaal piramidale moleculaire geometrie]] aan. De [[bindingslengte]] tussen antimoon en waterstof bedraagt 170,7 [[Picometer|pm]].

== Toepassingen ==
Stibine wordt in de elektronische industrie gebruikt om [[Halfgeleider (elektronica)|halfgeleidermateriaal]] te [[doteren]] met antimoon, via de techniek van [[CVD-proces|chemical vapour deposition]]. Het werd vroeger ook gebruikt als [[gassing]]smiddel (fumigatie).

== Toxicologie en veiligheid ==
Stibine is giftig: de letale concentratie in de lucht voor muizen bedraagt ongeveer 100 [[parts per million|ppm]]. De stof kan effecten hebben op het bloed (vernietiging van de [[rode bloedcel]]len), de [[Nier (biologie)|nieren]], de [[lever]] en het [[centraal zenuwstelsel]]. Blootstelling boven de toegestane grenzen kan de dood veroorzaken. De effecten kunnen met vertraging optreden.

== Zie ook ==
* [[Lijst van toxische gassen]]

== Externe link ==
* {{Link International Chemical Safety Card|id=0776}}
* {{Link GESTIS|ZVG=41070}}
{{Appendix}}

[[Categorie:Verbinding van antimoon]]
[[Categorie:Hydride]]
[[Categorie:Toxische stof]]
[[Categorie:Ontvlambare stof]]