Brontekst bekijken van Palladium (element)

{{Infobox element
| Afbeelding = Palladium 1-noReflection.jpg
| Bijschrift = Palladium
| Naam = Palladium
| Symbool = Pd
| Atoomnummer = 46
| Groep = [[Platinagroep]]
| Periode = [[Periode-5-element|Periode 5]]
| Blok = [[D-blok]]
| Reeks = [[Overgangsmetaal|Overgangsmetalen]]
| Kleur = Zilverwit
| Atoommassa = 106,42
| Elektronenconfiguratie = <nowiki>[</nowiki>[[Krypton (element)|Kr]]<nowiki>]</nowiki>4d<sup>10</sup>
| Oxidatietoestanden = +2, +3
| Elektronegativiteit = 2,20
| Atoomstraal = 137
| Ionisatiepotentiaal1 = 804,39
| Ionisatiepotentiaal2 = 1894,72
| Ionisatiepotentiaal3 = 3177,28
| Dichtheid = 12020
| Hardheid = 4,75
| Smeltpunt = 1827
| Kookpunt = 3213
| Aggregatietoestand = Vast
| Smeltwarmte = 17,6
| Verdampingswarmte = 357,0
| vdWstraal =
| Kristalstructuur = Kub
| Molair volume = 8,9·10<sup>−6</sup>
| Dampdruk =
| Geluidssnelheid = 3070
| Specifieke warmte = 240
| Weerstand = 10,8
| Warmtegeleiding = 71,8
}}

'''Palladium''' is een [[scheikundig element]] met symbool '''Pd''' en [[atoomnummer]] 46. Het is een zilverwit [[overgangsmetaal]].

== Ontdekking ==
Palladium is in 1803 ontdekt door [[William Hyde Wollaston]] tijdens het onderzoeken van ruw [[platina]]erts uit [[Zuid-Amerika]].

Palladium is vernoemd naar de in 1802 ontdekte [[planetoïde]] [[(2) Pallas|Pallas]]<ref name = CRC>{{cite book
| title = CRC Handbook of Chemistry and Physics
| author = C. R. Hammond
| publisher = CRC Press
| pages = B-26
| edition = 56}}</ref>, die op haar beurt weer is vernoemd naar de Griekse godin [[Pallas Athena]].

== Toepassingen ==
Als poeder is palladium een goede [[katalysator]] en wordt het gebruikt in [[hydrogenering]]s- en dehydrogeneringsreacties;<ref name=CRC/> ook wordt het gebruikt bij het opwerken van [[Aardolie|petroleum]] in [[raffinaderij]]en. Als [[legering]] wordt het gebruikt in sieraden. Andere toepassingen:
* In [[katalysator]]en van voertuigen, vanwege de goede hittebestendigheid en trage corrosie.
* Waterstof [[Diffusie|diffundeert]] makkelijk door verhit palladium, een eigenschap die wordt gebruikt om het gas te zuiveren.<ref name=CRC/>
* In de [[organische chemie]] wordt palladium gebruikt als katalysator voor allerhande koppelingsreacties zoals de [[Kumada-reactie]], [[Negishi-reactie]], [[Stille-reactie]], [[Suzuki-reactie]], Hyama reactie, [[Sonogashira-reactie]], [[Heck-reactie]], het [[Wacker-proces]] en de [[Buchwald-Hartwig aminering]].
* [[Witgoud]] is een legering van [[goud (hoofdbetekenis)|goud]] die is ontkleurd door de toevoeging van palladium.<ref name = CRC/> Ook puur palladium wordt gebruikt om sieraden van te maken.
* Net als goud kan palladium tot een zeer dunne laag worden geslagen (0,1 [[Micrometer (lengtemaat)|µm]]).<ref name=CRC/>
* In de [[tandheelkunde]], in [[horloge]]s, vliegtuig[[bougie]]s en in de productie van chirurgische instrumenten en [[schakeling|elektrische schakelingen]].
* Omdat het grote hoeveelheden [[Diwaterstof|waterstofgas]] kan absorberen die het bij verhoogde temperatuur weer vrijlaat, is palladium mogelijk bruikbaar als opslagmedium in [[brandstofcel]]len.
* De [[palladium-waterstofelektrode]].

== Opmerkelijke eigenschappen ==
Palladium is een zacht zilverwit metaal dat chemisch gezien op [[platina]] lijkt; het reageert niet met [[Dizuurstof|zuurstof]] uit de lucht. Het heeft de laagste dichtheid en het laagste [[smeltpunt]] van de metalen uit de [[platinagroep]].<ref name=CRC/> Het is zacht en makkelijk bewerkbaar bij verwarming terwijl de sterkte en hardheid sterk toenemen bij lagere temperatuur.<ref name=CRC/> Palladium reageert sterk met [[zwavelzuur]] en [[salpeterzuur]] maar het lost slechts langzaam op in [[zoutzuur]].

Het metaal heeft de ongewone eigenschap dat het tot 900 maal zijn eigen volume aan [[Waterstof (element)|waterstof]] kan opnemen bij kamertemperatuur,<ref name=CRC/> een eigenschap die het zeer geschikt maakt voor industriële [[hydrogenering]]sreacties. Vermoed wordt dat er <chem>Pd2H</chem> wordt gevormd, maar dit is tot nu toe speculatie.

Bekende [[oxidatietoestand]]en van palladium zijn +2, +3 en +4. Recent zijn palladiumverbindingen gemaakt waar palladium een oxidatiestaat +6 heeft.

== Verschijning ==
Palladium wordt meestal als ongebonden metaal gewonnen als bijproduct uit [[koper (element)|koper]] en [[nikkel]]ertsen. Ook wordt het in de aardkorst aangetroffen in [[legering]]en met [[goud]] en [[platina]]. De belangrijkste wingebieden liggen in [[Rusland]] (bij [[Norilsk]]), [[Zuid-Afrika]], [[Canada]], [[Verenigde Staten]] (VS) en [[Zimbabwe]].<ref name=USGSPGM>{{en}} USGS [https://www.usgs.gov/centers/nmic/platinum-group-metals-statistics-and-information Annual publications: Platinum-Group Metals], geraadpleegd op 25 oktober 2021</ref> De productie in 2019 was als volgt: Rusland 98 ton, Zuid-Afrika 81 ton, Canada 20 ton, VS 14 ton en het wereld totaal kwam uit op 227 ton.<ref name=USGSPGM/> Naast de mijnbouw is [[recycling]] ook een belangrijke bron. In 2020 werd zo'n 102 ton palladium (inclusief [[platina]]) gewonnen uit schroot. Hiervan was 57 ton afkomstig uit katalysatoren van voertuigen in de Verenigde Staten.<ref name=USGSPGM/>

De drie grootste mijnbouwbedrijven die palladium produceren zijn [[Nornikel]], Impala Platinum en [[Anglo American]] Platinum.<ref name=NN20>{{en}} Nornikel [https://www.nornickel.com/investors/reports-and-results/#2020 Annual report 2020, pp.84-87], geraadpleegd op 27 oktober 2021</ref> In 2020 was het Russische Nornikel veruit de grootste aanbieder met een wereldwijd marktaandeel van 44%. Impala en Anglo American hebben allebei een aandeel van zo'n 15% en deze drie leveren tezamen bijna driekwart van alle palladium.<ref name=NN20/> In 2020 lag het wereldwijde gebruik van palladium op 302 ton (2019: 345 ton), hiervan ging iets meer dan 80% naar katalysatoren van voertuigen.<ref name=NN20/> In het gebruik wordt voor twee derde voorzien uit de mijnen en de rest is afkomstig uit recycling.<ref name=NN20/>

== Isotopen ==
{{Zie hoofdartikel|Isotopen van palladium}}
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
! colspan=6 | Stabielste isotopen
|-
! [[Isotoop|Iso]]
! [[Relatieve aanwezigheid|RA]] (%)
! [[Halveringstijd]]
! [[vervalvorm|VV]]
! [[vervalenergie|VE]] (M[[elektronvolt|eV]])
! [[vervalproduct|VP]]
|-
| <sup>102</sup>Pd
| 1,02
| colspan=4 | stabiel met 56 neutronen
|-
| <sup>103</sup>[[Palladium-103|Pd]]
| [[Synthetische radio-isotoop|syn]]
| 16,991 [[dag|d]]
| [[Elektronenvangst|EV]]
| 0,543
| <sup>103</sup>Rh
|-
| <sup>104</sup>Pd
| 11,14
| colspan=4 | stabiel met 58 neutronen
|-
| <sup>105</sup>Pd
| 22,33
| colspan=4 | stabiel met 59 neutronen
|-
| <sup>106</sup>Pd
| 27,33
| colspan=4 | stabiel met 60 neutronen
|-
| <sup>107</sup>Pd
| [[Synthetische radio-isotoop|syn]]
| 6,5·10<sup>6</sup> [[jaar|j]]
| [[Bètaverval|β<sup>−</sup>]]
| 1,511
| <sup>107</sup>Ag
|-
| <sup>108</sup>Pd
| 26,46
| colspan=4 | stabiel met 62 neutronen
|-
| <sup>110</sup>Pd
| 11,72
| colspan=4 | stabiel met 64 neutronen
|}
In de natuur worden zes stabiele palladium isotopen aangetroffen. De meest stabiele radio-isotoop is <sup>107</sup>Pd met een [[halveringstijd]] van enkele miljoenen jaren. De andere radioactieve isotopen hebben halveringstijden in de orde van dagen.

== Toxicologie en veiligheid ==
Palladium zelf is ongevaarlijk, maar palladiumverbindingen moeten als giftig en kankerverwekkend beschouwd worden.

== Handel en belegging ==
Palladium is een kostbaar [[edelmetaal]]. Op de internationale goederenmarkten wordt de prijs uitgedrukt in [[Amerikaanse dollar]]s per [[troy ounce]] (iets meer dan 31,1 [[gram (eenheid)|gram]]). 

{|class="wikitable" style="text-align: center"
|+ gemiddelde prijs in US$/ounce<ref name=USGSPGM/>
!
!1995
!2010
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
!2020
|-
|Palladiumprijs||153||531||695||617||874||1035||1544||2100
|}
== Externe links ==
* {{Link elementinformatie|id=Pd|label=Palladium}}
* {{de}} [http://www.rene-finn.de/palladium.html Palladium munten]
* {{en}} apmex [https://www.apmex.com/palladium-price Palladium prijs]
{{Appendix|2=
{{References}}
}}

{{Commonscat|Palladium}}
{{Navigatie platinagroep}}
{{Navigatie elementen}}
{{Woordenboek|palladium}}

[[Categorie:Palladium| ]]
[[Categorie:Elementenlijst]]
[[Categorie:Katalysator]]