Brontekst bekijken van Maan

{{Zie dp}}
{{Infobox hemellichaam
| naam                 = Maan
| afbeelding           = FullMoon2010.jpg
| onderschrift         = De [[voorkant van de maan]], vastgelegd in 2010
| symbool              = Moon decrescent symbol (fixed width).svg
| type                 = [[natuurlijke maan]]
| overig               = Luna
| omtrek               = 10&nbsp;916 [[kilometer|km]]
| diameter             = 3476 km
| massa                = 7,35×10<sup>22</sup>[[kilogram|kg]]
| valversnelling       = 1,62
| ontsnappingssnelheid = 2,38
| albedo               = 10
| samenstellingkern    = [[IJzer (element)|Fe]]
| typeperifocus        = Perigeum
| typeapofocus         = Apogeum
| perifocus            = 363&nbsp;104 km
| apofocus             = 405&nbsp;696 km
| excentriciteit       = 0,0549
| periode              = Baan rond de Aarde:<br />27,3217 dagen<br />([[siderische maand]])<br />Tijd tussen 2 volle manen:<br />29,5306 dagen<br />([[synodische maand]])
| inclinatie           = 5,145
| schhelderheid        = [[Volle maan (astronomie)|Volle&nbsp;maan]]: −12,7
| atmtemperatuur       = 33<ref>[https://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/sep/HQ_09-215_LRO_First_Light.html NASA Lunar Satellite Begins Detailed Mapping of Moon's South Pole] - Press release 09-215, 17 september 2009. [https://web.archive.org/web/20230901125913/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/sep/HQ_09-215_LRO_First_Light.html Gearchiveerd] op 1 september 2023.</ref> tot 400
}}

[[Bestand:Moon Farside LRO.jpg|miniatuur|Achterkant van de Maan (foto van [[Lunar Reconnaissance Orbiter]])]]
De '''Maan''' is de enige [[Natuurlijke maan|natuurlijke satelliet]] van de [[Aarde (planeet)|Aarde]] en van de [[Lijst van natuurlijke manen|manen van het zonnestelsel]] de vijfde in grootte. Ze wordt soms aangeduid met haar [[Latijn]]se naam ''Luna''. De maan staat zo'n 380.000 kilometer van de aarde – ongeveer dertig maal de diameter van de Aarde – en draait in een kleine [[maand]] om de aarde heen.

De meeste manen in het [[zonnestelsel]] zijn erg klein in verhouding tot de planeet waarom ze heen draaien. De Maan is daarop een uitzondering: de [[massa (natuurkunde)|massa]] van de Maan is 1/81 van die van de Aarde. Daarom worden de Aarde en de Maan wel eens als ''[[dubbelplaneet]]'' aangeduid. Het [[Massamiddelpunt|gemeenschappelijk zwaartepunt]] waar de Aarde en de Maan omheen draaien, ligt echter nog binnen de Aarde.<ref>Alleen bij de [[dwergplaneet]] [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] en zijn maan [[Charon (maan)|Charon]] is de maan naar verhouding nóg groter, namelijk 1/8 van de planeetmassa, en ligt het gemeenschappelijk zwaartepunt buiten Pluto.</ref> De Maan ontstond ongeveer 4,5 miljard jaar geleden, niet lang na het ontstaan van de Aarde, uit de materie die vrijkwam na een [[Grote-inslaghypothese|grote inslag]] tussen de Aarde en een ander hemellichaam, genaamd [[Theia (planeet)|Theia]].

Het oppervlak van de Maan wordt gekenmerkt door [[inslagkrater]]s, [[stralenkrans (astronomie)|stralenkrans]]en en basaltische vlakten genaamd [[Mare (maanzee)|maria]]. Vanaf de Aarde gezien is de Maan het helderste hemellichaam aan de nachtelijke hemel, hoewel het maanoppervlak relatief weinig licht weerkaatst. Tijdens de cyclus doorloopt de Maan verschillende [[schijngestalte]]n (maanfasen). De schijnbare grootte van de Maan komt bijna overeen met die van de Zon, wat [[zonsverduistering]]en mogelijk maakt.

De Maan speelt een belangrijke rol in [[mythologie]], culturele uitingen, [[wetenschap]] en [[ruimtevaart]]. De eerste ruimtevaartuigen die naar de Maan werden gestuurd waren de Sovjetmissies [[Loena 1]] en [[Loena 2]] in 1959. In 1969 zette de [[Apollo 11]]-missie van [[NASA]] de eerste mensen op de Maan, gevolgd door vijf andere bemande missies tot aan 1972. Sindsdien vindt onderzoek en verkenning van de Maan plaats middels robotische missies, zoals [[rover (ruimtevaart)|maanrovers]].

== Baan en rotatie ==
=== Afstand tot de Aarde ===
Doordat de Maan een [[elliptische baan]] om de Aarde aflegt, varieert de afstand tussen de Maan en de Aarde. Het punt waar de Maan het verst van de Aarde afstaat heet ''[[apogeum]]'' (afstand Maan–Aarde 405.500&nbsp;km) en het punt waar de Maan het dichtst bij de Aarde staat heet ''[[perigeum]]'' (afstand 363.345&nbsp;km). Het gemiddelde is 384.450&nbsp;km. Indien het volle maan is tijdens het perigeum (zoals op 23 juni 2013) wordt dit ook wel [[supermaan]] genoemd.<ref>[https://web.archive.org/web/20131112090529/http://meteozuidwest.weebly.com/23-juni-2013.html Supermaan op 23/06/2013]</ref> In de loop van de tijd is door de [[Seculiere versnelling van de maan|seculiere versnelling]] de afstand tussen de Maan en de Aarde steeds groter geworden. Momenteel is de toename 3,8 centimeter per jaar.<ref>[http://hemel.waarnemen.com/FAQ/Maan/013.html Wordt de afstand tussen de Maan en de Aarde kleiner of groter?], hemel.waarnemen.com</ref><ref>{{en}} [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html#:~:text=Recession%20rate%20from%20Earth Moon Fact Sheet], NASA</ref>
[[Bestand:Moon-Earth distance, Moon phases.gif|miniatuur|center|Afstand van de Maan tot de Aarde in 2014. [[Schijngestalten]] (Moon phases):<br />0 (1)—[[nieuwe maan]], 0.25—eerste kwartier, 0.5—[[Volle maan (astronomie)|volle maan]], 0.75—laatste kwartier]]

=== Schijngestalten ===
[[Bestand:Triple Goddess Symbol.svg|miniatuur|left|Het maansymbool van de vrouwelijke goden[[triade (godsdienst)|triade]] toont de schijngestalten]]
De Maan vertoont [[schijngestalte]]n doordat gewoonlijk slechts een gedeelte van het vanaf de Aarde zichtbare maanoppervlak door de Zon wordt verlicht. Deze cyclus van de Maan is sinds mensenheugenis gebruikt als middel om de tijdmeting aan te relateren.

Na [[nieuwe maan]] volgt wassende maan. Die gaat via het [[eerste kwartier]] naar [[Volle maan (astronomie)|volle maan]]. Daarna wordt het afnemende of krimpende maan die via [[laatste kwartier]] naar opnieuw nieuwe maan gaat. Tijdens nieuwe maan, als de Maan en de Zon, vanaf de Aarde gezien, samenkomen (in [[Conjunctie (astronomie)|conjunctie]] staan), is de naar de Aarde gekeerde helft donker. De volgende avonden staat bij zonsondergang een smalle maansikkel aan de westelijke hemel. Na iets meer dan een week is de boogafstand ([[elongatie (astronomie)|elongatie]], de hoek tussen de lijnen Aarde-Zon en Aarde-Maan) tot de Zon toegenomen tot 90[[booggraad|°]], en is de sikkel een halve cirkel geworden (eerste kwartier). Weer ruim een week later is zij zover naar het oosten gelopen dat de Maan bij zonsondergang opkomt en vol is geworden. Weer ruim een week later komt de Maan pas omstreeks middernacht op en is nog maar voor de helft verlicht (laatste kwartier). Daarna komt zij steeds later op en neemt steeds meer af om ten slotte alleen nog aan de oostelijke morgenhemel, vlak voor zonsopkomst, als een smal sikkeltje zichtbaar te zijn. Deze totale cyclus duurt gemiddeld 29,530&nbsp;588 dagen.
{{Clearboth}}
[[Bestand:Moon phases 00.jpg|miniatuur|800px|center|De verschillende [[schijngestalten]] van de Maan. De afbeeldingen onderaan tonen de Maan zoals ze eruitziet vanaf het noordelijk halfrond. 1:&nbsp;nieuwe maan. 2:&nbsp;jonge maansikkel. 3:&nbsp;eerste kwartier. 4:&nbsp;wassende maan. 5:&nbsp;volle maan. 6:&nbsp;afnemende maan. 7:&nbsp;laatste kwartier. 8:&nbsp;asgrauwe maan. 9:&nbsp;nieuwe maan]]
{{Clearboth}}
De grens tussen het verlichte en het onverlichte deel van de Maan is de [[Dag-nachtgrens|terminator]]. Voor een waarnemer die zich op de Maan op de terminator zou bevinden, staat de Zon op de horizon en gaat onder of komt op. De terminator beweegt zich langzaam over het maanoppervlak. De terminator heeft een onregelmatig verloop vanwege het bergachtige maanoppervlak. De schaduwen van heuvels en bergen zijn er lang, met als gevolg dat details van het maanoppervlak daar vanaf de Aarde goed zichtbaar zijn; een gegeven waar de maanwaarnemers en maanfotografen onder de amateursterrenkundigen dankbaar gebruik van maken.

De perfect volle maan is vanaf de Aarde niet te zien: er is dan een [[maansverduistering]], doordat Zon, Aarde en Maan precies op één lijn staan; de Maan komt dan volledig in de schaduw van de Aarde te staan. In het geval van nieuwe maan kan er op overeenkomstige wijze een [[zonsverduistering]] ontstaan. Dan werpt de Maan haar schaduw op de Aarde.

[[Bestand:Lunar libration with phase2.gif|miniatuur|De schijngestalten van de Maan gedurende een maand. Ook zijn de effecten van [[libratie]] te zien en van de wisselende afstand van de Maan tot de Aarde]]

Er bestaan allerlei opvattingen over een vermeend [[maaneffect]] van de verschillende schijngestalten op het leven op Aarde, vooral bij mensen, maar een dergelijk verband is nog nooit wetenschappelijk aangetoond. Woorden als maanziekte en het Engelse ''lunatic'' (verbasterd tot ''loony'') houden verband met dit maaneffect.

=== Libraties ===
{{Zie hoofdartikel|Libratie}}
Hoewel op geen enkel moment meer dan de helft van de Maan te zien is, beslaat het totale zichtbare deel van de Maan 59% van het maanoppervlak. Dat komt door echte of schijnbare schommelingen, waarvan er verschillende zijn, die [[libratie]]s genoemd worden.

==== Maandelijkse verticale libratie ====
De [[rotatieas]] van de Maan is niet helemaal loodrecht op het [[baanvlak]], maar maakt een hoek van 6,687° met de normaal.<ref>[http://books.google.ca/books?id=S4xDhVCxAQIC&pg=PA184#v=onepage&q&f=true ''The Cambridge Guide to the Solar System'' (2011)]</ref> Anders gezegd, het equatorvlak van de Maan maakt een hoek van 6,687° met het baanvlak. Gezien vanaf de Maan staat de Aarde daarom soms ten noorden en soms ten zuiden van de evenaar van de Maan. Vanaf de Aarde is daardoor beurtelings iets meer van de noordpool van de Maan of iets meer van de zuidpool van de Maan te zien, en ziet men een beetje over de [[Geografische pool|polen]] van de Maan heen. Dit is de verticale libratie of het ''jaknikken'' van de Maan.

==== Maandelijkse horizontale libratie ====
De baan van de Maan is een [[Ellips (wiskunde)|ellips]] en de rotatie is eenparig. Daardoor beweegt de Maan, gezien vanaf de Aarde, ook een beetje heen en weer en zien we soms wat meer aan de oostkant en soms aan de westkant. Dit is het ''neeschudden'' van de Maan.

==== Dagelijkse libratie ====
Vanaf verschillende punten op Aarde zien we de Maan uit een andere hoek. Dat betekent dat een waarnemer in de loop van de nacht, terwijl de Aarde draait, eerst tegen de westkant en later tegen de oostkant van de Maan kijkt.

=== Maanden ===
Een '''[[siderische maand]]''' is de periode waarin de Maan een ronde om de Aarde draait ten opzichte van (een vast punt aan) de sterrenhemel. Dit duurt 27,321&nbsp;661 dagen. Het is tevens de siderische omwentelingstijd van de Maan om haar eigen as, als gevolg van de verderop nog te noemen synchronisatie.

Een '''[[synodische maand]]''' of lunatie is de tijd tussen twee nieuwe manen, ofwel een volledige revolutie van de Maan om de Aarde ten opzichte van de zon. De synodische maand duurt ongeveer 29,530&nbsp;588 kalenderdagen, dat wil zeggen: 29 dagen, 12 uren, 44 minuten en 2,8 seconden. In een synodische maand doorloopt de Maan precies eenmaal alle schijngestaltes. Dit is de bekendste maand en ook de maand die in lengte het dichtst in de buurt ligt van onze kalendermaand.

Voor de overige maanden, zie [[Maand#Soorten|soorten maanden]].

=== Getijden ===
De Maan is, samen met de [[Zon]] en in combinatie met de [[Rotatie (natuurkunde)|rotatie]] van de [[Aarde (planeet)|Aarde]], verantwoordelijk voor de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] op Aarde. De getijdenwerking vervormt de Aarde, wat [[wrijving]] veroorzaakt en er daarmee toe leidt dat de draaisnelheid van de Aarde langzaam afneemt; per eeuw neemt de gemiddelde daglengte met ruim 1,5 [[milliseconde]] toe.<ref>Alexander, M.E. (1973), [https://adsabs.harvard.edu/abs/1973Ap&SS..23..459A The Weak Friction Approximation and Tidal Evolution in Close Binary Systems]. Astrophysics and Space Science, Volume 23, Issue 2, pp. 459-510.</ref> Om deze reden is in 1972 de [[schrikkelseconde]] ingevoerd. Zonder de getijdenwerking zou de Aarde op dit moment sneller om haar as gedraaid hebben.

=== Gesynchroniseerde rotatie ===
De Aarde veroorzaakt ook getijdenwerking op de Maan. Door de ruim 80 keer zo grote massa van de Aarde is het effect op de Maan veel groter dan omgekeerd. De draaisnelheid van de Maan is hierdoor al zo sterk afgenomen dat ze ten opzichte van de Aarde niet meer om haar as draait. Een volledige rotatie om haar eigen as duurt dus precies even lang als een complete omwenteling om de Aarde, een bij meer manen voorkomend fenomeen dat [[synchrone rotatie]] wordt genoemd. Praktisch betekent dit dat de Maan steeds met dezelfde kant naar de Aarde gekeerd is. Daarom spreekt men van de ''[[Voorkant van de maan|voorkant]]'', het vanaf de Aarde zichtbare deel van het maanoppervlak, en de ''[[Achterkant van de maan|achterkant]]'', het onzichtbare deel van de Maan. Voordat de Russische [[ruimtesonde]] ''[[Loena 3]]'' in 1959 een kijkje aan de achterkant had genomen, was dan ook nog niet bekend hoe de achterkant van de Maan eruitzag.

Elders in het heelal wordt synchrone rotatie ook aangetroffen, bijvoorbeeld (wederzijds) tussen [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] en zijn maan [[Charon (maan)|Charon]]. In theorie zou ook de Aarde zich uiteindelijk voortdurend met dezelfde zijde naar de Maan keren. De duur van dit proces is naar schatting echter ongeveer 50 miljard jaar, en tegen die tijd zal de Zon volgens de huidige inzichten al lang opgezwollen zijn tot een [[rode reus]], die de Aarde vrijwel of helemaal zal verzwelgen.

=== Blauwe maan ===
Als er twee keer in dezelfde kalendermaand een volle maan optreedt, wordt de tweede volle maan een '''blauwe maan''' genoemd. Dit verschijnsel komt ongeveer om de twee à drie jaar voor. In de 21e eeuw zijn er blauwe manen geweest zichtbaar in West-Europa in november 2001, juli 2004, juni 2007, december 2009, augustus 2012, juli 2015, januari 2018, maart 2018, oktober 2020 en augustus 2023. Onder meer in mei 2026 zal ook een blauwe maan zichtbaar zijn in West-Europa.<ref>[http://hemel.waarnemen.com/maan/blauwemaan_21e_eeuw.html Blauwe manen in de 21e eeuw]</ref>

Iedere 19 jaar ([[cyclus van Meton]]) zijn er twee blauwe manen in een jaar. Die vallen dan in de maanden januari en maart, wanneer februari geen volle maan heeft. Voor het laatst gebeurde dit in 2018. Daarvoor was het in 1999 gebeurd. In 2037 zal dit opnieuw het geval zijn.

De naam '''blauwe maan''' (in het Engels ''Blue Moon'') had oorspronkelijk een andere betekenis. Op de hierboven beschreven manier wordt hij gebruikt ten gevolge van een fout in het blad ''Sky and Telescope'' in 1946 die door anderen overgenomen is. In 1999 werd er in het blad een artikel aan deze fout gewijd.<ref>[https://web.archive.org/web/20100903014004/http://www.skyandtelescope.com/observing/objects/moon/3304131.html?c=y&page=1 What's a Blue Moon? The trendy definition of "blue Moon" as the second full Moon in a month is a mistake.] ''Sky & Telescope'', 1999</ref> De context van de oorspronkelijke betekenis was:

Het is al lang gebruikelijk om de volle manen namen te geven die verwijzen naar een gebeurtenis of activiteit die rond die periode plaatsheeft, zoals de ''Harvest Moon'' en de ''Hunter's Moon'' in de herfst. De namen van de volle manen hangen samen met hun plaats in het jaargetijde: de laatste volle maan van de winter bijvoorbeeld is de ''Lenten Moon''.<ref>https://web.archive.org/web/20071005085525/http://www.farmersalmanac.com/full-moon-names</ref> In principe heeft ieder jaargetijde drie volle manen. Als er in een jaargetijde vier volle manen vallen, dan is de naam voor de laatste van de vier al vergeven en wordt de derde volle maan aangeduid als '''blauwe maan'''. Deze blauwe manen vallen altijd rond de 21e van de maand februari, mei, augustus of november, en zijn dus heel andere dan de tweede volle maan in één kalendermaand.

=== Verschuiving van de knopen ===
Het vlak van de maanbaan maakt een hoek van iets meer dan 5° met het vlak van de aardbaan (de [[Ecliptica (astronomie)|ecliptica]]). De snijpunten van de maanbaan met de ecliptica noemt men de [[Knoop (astronomie)|knopen]].

De snijlijn van die twee vlakken (dus de verbindingslijn van de twee knopen) blijft niet vast georiënteerd in de ruimte, maar draait langzaam in de tegenovergestelde richting van de bewegingen van de Aarde en de Maan zelf, met een periode van ongeveer 18,6 jaar (6793,48 dagen gerekend ten opzichte van de sterren, of 6798,38 dagen ten opzichte van het [[lentepunt]]).<ref name="morsels">Jean Meeus, "Mathematical Astronomy Morsels," Willmann-Bell 1997.</ref>

De passages van de Maan door de ecliptica vormen een verschuivende cyclus die ''knopenmaand'' of ''[[draconitische maand]]'' wordt genoemd.

== Astrofysische en geofysische modellen ==
=== Zwaartekracht en baanberekeningen ===
[[Bestand:Lagrange points.jpg|miniatuur|[[Lagrangepunt]]en binnen de [[gravitatiepotentiaal]] van het Aarde-Zon-systeem]]
Vanuit een [[heliocentrisch]] standpunt bezien bewegen de Aarde en de Maan zich als een [[dubbelplaneet]] in een [[Baan (hemellichaam)|baan]] rond de Zon. De [[Invloedssfeer van een hemellichaam|invloedssfeer van de Aarde]] strekt zich uit tot een afstand van 925&nbsp;000&nbsp;[[Kilometer|km]] rond haar [[massamiddelpunt]] zodat de gemiddelde straal van de baan van de Maan, met minder dan 385&nbsp;000&nbsp;km, daar ruim binnen valt. Daarom beschouwen [[astronomen]] de baanbeweging van de Maan als een [[precessie|precederende]], [[elliptische baan]]beweging rond de positie van de Aarde. De baan van de Maan kan op tijdschalen variërend van enkele jaren tot honderden of duizenden jaren, nauwkeurig berekend worden met behulp van de [[wetten van Kepler]].

Het verschil in massa tussen de Aarde en de Maan is zo groot dat het massamiddelpunt van de dubbelplaneet ruimschoots onder het Aardoppervlak ligt. De berekening van de baan over een [[Geologische tijdschaal van de Maan|geologische tijdschaal]] is een complex [[drielichamenprobleem]] waarin behalve de invloed van de Zon en de Aarde, ook de invloed van andere planeten meegenomen moet worden. De invloed van [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en andere planeten kan eventueel als [[Storingsrekening|storing]] aan een gedetailleerde baanberekening toegevoegd worden.

=== Invloed van getijdenvelden ===
[[Bestand:Binary system orbit q=10 e=0.5.gif|miniatuur|[[Vergelijking van Kepler|Keplerbanen]] voor een [[dubbelplaneet]] met massaverhouding 1:10 en [[Excentriciteit (astronomie)|excentriciteit]] ''e'' = 0,5]]
Op het eerste gezicht lijkt de invloed van de relatief zwakke [[getijdenveld]]en, in vergelijking met de veel sterkere [[centrale kracht]]en van zwaartekrachtsvelden, van weinig betekenis voor de beweging van planeten en manen binnen een planetenstelsel. Dat is maar zeer ten dele waar. Getijdenvelden werken weliswaar het sterkst op de korte afstand, maar ze kunnen [[Koppel (natuurkunde)|koppels]] tussen hemellichamen laten werken terwijl centrale krachten alleen tussen de massamiddelpunten van hemellichamen werken. Zwaartekrachtsvelden beïnvloeden alleen de snelheden en de bewegingsrichtingen van hemellichamen. Getijdenkrachten beïnvloeden rotatiebewegingen van hemellichamen en ze kunnen [[mechanische spanning]]en in objecten induceren waardoor hemellichamen kunnen vervormen. Doordat getijdenkrachten hemellichamen vervormen treedt door interne wrijving [[dissipatie]] op. Als een hemellichaam lange tijd in een getijdenveld roteert kan het cumulatieve effect groot zijn.

De baanbeweging en het [[impulsmoment]] van de Maan worden beïnvloed door twee getijdenvelden; die van de Aarde en die van de Zon. De invloed die de getijdenkrachten van de Aarde op de bewegingen van de Maan uitoefenen is zeer groot in vergelijking met de invloed van het getijdenveld van de Zon. Bovendien is de invloed van het getijdenveld van de Maan op de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[getijgolf|getijgolven]] in de [[oceanen]] op Aarde ruim tweemaal zo groot als de invloed van het getijdenveld van de Zon. Daarom behandelen [[astrofysicus|astrofysici]] het Aarde-Maan-systeem als een dubbelplaneet die beweegt in het gravitatieveld van de Zon.

=== Getijdenkrachten en getijdenwrijving ===
[[Bestand:Field tidal general.png|miniatuur|Getijdenkrachten aan het oppervlak van een bol]]
Een getijdenveld is een [[tensorveld]] waarmee een [[puntmassa]] een [[Koppel (natuurkunde)|koppel]] ''τ'' laat werken op de [[Dichtheid (natuurkunde)|dichtheidsverdeling]] ''ρ'' van een object. Als het object [[bolsymmetrisch]] en niet [[deformatie (natuurkunde)|vervormbaar]] is, dan is het koppel nul. Het veld wordt weergegeven met een [[tensor]] ''T''. De veldsterkte rond het massamiddelpunt van een object, weergegeven als |''T''|, is evenredig met:

:<math>|T| \propto \frac{M}{R^3}.</math>

Hierin is ''M'' de massa van het object dat het getijdenveld veroorzaakt en ''R'' is de afstand tussen de massamiddelpunten van beide objecten.

De invloed van het getijdenveld van de Zon in onze omgeving is relatief klein doordat de afstand van de Zon tot onze dubbelplaneet ongeveer 390 keer zo groot is als de afstand tussen de Aarde en de Maan. De statische getijdenkrachten die door een getijdenveld op een hemellichaam uitgeoefend worden zijn afhankelijk van de [[Dichtheid (natuurkunde)|dichtheidsverdeling]] en de [[Elasticiteit (materiaalkunde)|elasticiteit]] van het hemellichaam. De getijdenwrijving in een roterend hemellichaam hangt af van de dynamische [[deformatie (natuurkunde)|vervormbaarheid]] van het roterende hemellichaam. Het [[Vermogen (natuurkunde)|vermogen]] dat door de getijdenwrijving aan een systeem onttrokken wordt hangt onder meer af van het [[impulsmoment]], dat wil zeggen van het [[traagheidsmoment]] en de [[hoeksnelheid]], van het roterende hemellichaam.

=== Getijdenversnelling ===
[[Bestand:Earth water blanket deformation.jpg|miniatuur|Schematische weergave van de [[ellipsoïde]] vervorming van de aardmantel (grijs) door de [[aardrotatie]]. Het getijdenveld van de Zon beïnvloedt de watermassa in de oceanen (groen) en de [[getijde (waterbeweging)|getijden]] in het [[ecliptisch vlak]].]]
[[Terrestrische planeet|Terrestrisch]]e [[hemellichamen]] worden in de [[astrofysica]], [[geofysica]] en [[geodesie]] meestal voorgesteld als roterende druppels van viskeuze [[vloeistof]]fen die zich in een [[hydrostatisch evenwicht]] met het gravitatieveld bevinden. De massa, [[viscositeit]] ''η'' en [[Dichtheid (natuurkunde)|dichtheid]] ''ρ'' van de vloeistof bepalen in het druppelmodel de eigenschappen van een hemellichaam. Een druppel van een viskeuze vloeistof wordt in een getijdenveld vervormd zodat de bolsymmetrie van de druppel verloren gaat. De Aarde wordt in het vloeistofmodel van de dubbelplaneet beschreven als een grote, zware kern met een hoge dichtheid en viscositeit met een dun vloeistoflaagje aan het oppervlak, met een lage dichtheid en lage viscositeit, als model voor het oceaanwater. De parameters in het druppelmodel worden zo gekozen dat de eigenschappen van het druppelmodel het best overeenkomen met de waarden voor het [[traagheidsmoment van de Aarde]].

Gewoonlijk leveren wrijvingskrachten in alle bewegende onderdelen van een mechanisch systeem een vertraging en een verlaging van de potentiële energie op. Maar in het geval van het Aarde-Maan-systeem wordt de Maan dankzij de getijdenwrijving op Aarde versneld en naar een hoger niveau in de [[gravitatiepotentiaal]] van de Aarde getild. Doordat de [[getijgolf|getijgolven]] in de [[oceanen]] meer dan een halve periode [[Fase (golf)|uit fase]] lopen met het getijdenveld van de Maan, treedt deze bijzondere, [[seculiere variatie|seculiere]] [[getijdenversnelling]] van de Maan op.

=== Impulsmoment en maanbevingen ===
Het getijdenveld van de Aarde is rond het massamiddelpunt van de Maan 178 keer zo sterk als het getijdenveld van de Zon:
:<math>\frac{|T_{\rm Aarde-Maan}|}{|T_{\rm Zon-Maan}|} = \left( \frac{M_{\rm Aarde}}{M_{\rm Zon}} \right) \times \left( \frac{R_{\rm Zon-Maan}}{R_{\rm Aarde-Maan}} \right)^3 \approx 178.</math>
Volgens de [[grote inslaghypothese]] draaide de Maan ruim vier miljard jaar geleden, aan het begin van het [[Prenectarium]], in een veel lagere baan rond de Aarde. Daardoor was het Aardse getijdenveld op de Maan veel sterker dan tegenwoordig zodat de sterkteverhouding in het geologische verleden, nog veel hoger lag dan de 178 van tegenwoordig. Daarom kan de invloed van het getijdenveld van de Zon op de beweging van de Maan meestal verwaarloosd worden.

De getijdenvelden van de Aarde en de Maan verhouden zich onderling als hun massa's:
:<math>\frac{|T_{\rm Aarde-Maan}|}{|T_{\rm Maan-Aarde}|} = \left( \frac{M_{\rm Aarde}}{M_{\rm Maan}} \right) \approx 81</math>
zodat de getijdenkracht van de relatief zware Aarde de relatief lichte Maan sterk beïnvloedt.

==== Dichtheidsverdeling en impulsmoment ====
Het [[impulsmoment]] van een roterend object is gelijk aan het product van [[traagheidsmoment]] en [[hoeksnelheid]]. Het impulsmoment van een massieve bol wordt gegeven door:
:<math>L = I \,\omega = C M R^2 \, \omega</math>
waarin ''L'' het impulsmoment van de bol is, en ''I'' het traagheidsmoment, ''M'' de massa, ''R'' de straal en ''ω'' de hoeksnelheid. De waarde van ''C'' voor een massieve bol is 0.4.

In terrestrische hemellichamen is de kern relatief rijk aan [[IJzer (element)|ijzer]] en [[nikkel]] en bestaan de binnen- en buitenmantels uit [[ultramafisch]]e en [[felsisch]]e [[Basalt (gesteente)|basalten]] die naar de korst toe steeds meer [[magnesium]] en [[calcium]] bevatten. De korst bestaat voor een relatief groot deel uit [[carbonaten]]. Doordat de dichtheidsverdeling van de verschillende gesteenten in een hemellichaam niet homogeen is, waarbij de kern de hoogste dichtheid heeft en de binnen-, buitenmantels en de korst lagere dichtheden hebben, wijkt de waarde van de constante ''C'' iets naar beneden af. Voor de Maan is ''C'' = 0,3929 ± 0,0009 en de hoeksnelheid is ''ω'' = 2 π / ''[[Omlooptijd (astronomie)|t]]'' = 2,662×10<sup>−6</sup>&nbsp;rad/s.<ref>{{Citeer journal|last1=Williams|first1=James G.|last2=Newhall|first2=XX|last3=Dickey|first3=Jean O.|title=Lunar moments, tides, orientation, and coordinate frames|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1996-10_44_10/page/1077|journal=Planetary and Space Science|volume= 44|issue=10|date= 1996|pages= 1077–1080|issn= 0032-0633|doi= 10.1016/0032-0633(95)00154-9|bibcode = 1996P&SS...44,1077W}}</ref>

De [[rotatieas]] van de Maan staat loodrecht op het vlak waarin de dubbelplaneet roteert. De dichtheidsverdelingen in een terrestrisch hemellichaam zijn nooit perfect bolsymmetrisch en omloopbanen zijn altijd enigszins elliptisch, zodat er praktisch altijd een koppel op het hemellichaam werkt. Hierdoor treden bij de Maan slingeringen (of fysieke [[Libratie|libraties]]) op van maximaal 0,04 graden.

==== Maanbevingen en vulkanisme ====
In eenvoudige druppelmodellen wordt de Maan voorgesteld als een druppel viskeuze vloeistof die bedekt is met een [[Brosheid|brosse]] korst. Doordat het [[traagheidsmoment]] van de Maan veel kleiner is dan het traagheidsmoment van de Aarde, heeft de Maan door de sterke getijdenwrijving na verloop van tijd een [[synchrone rotatie]]beweging gekregen met een vaste oriëntatie en ten opzichte van de Aarde. Door de [[Excentriciteit (astronomie)|excentriciteit]] van 0,0549 van de baanbeweging treden in de korst [[mechanische spanning]]en op die [[maanbeving]]en veroorzaken.

Gedurende de eerste 2,7 miljard jaar warmde de maanmantel op door de getijdenwrijving, waardoor er [[vulkanisme|vulkanische]] en [[seismische activiteit]] was. De vulkanische activiteit was aan het begin van het [[Eratosthenium]], 3,2 miljard jaar geleden, al sterk afgenomen. Sinds het begin van het [[Copernicum (tijdperk)|Copernicum]], ongeveer 1100 miljoen jaar geleden, is er waarschijnlijk geen vulkanische activiteit meer geweest. Astronomen gaan ervan uit dat alle vulkanen op de Maan voorgoed zijn uitgedoofd.<ref>{{Citeer journal |authors= H. Hiesinger, J. W. Head, U. Wolf, R. Jaumanm, and G. Neukum |title= Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum |journal= J. Geophys. Res. |volume= 108 |page= 5065 |date= 2003 |doi= 10.1029/2002JE001985 |bibcode=2003JGRE..108,5065H}}</ref>

=== Getijdenwrijving en dissipatie ===
Het getijdenveld van de Maan induceert samen met het getijdenveld van de Zon, [[getijgolf|getijgolven]] in de oceanen en [[drukgolven]] in de [[aardmantel]] en de [[aardkorst]]. De getijdenkracht van de Maan rond het massamiddelpunt van de Aarde is 2,2 keer zo groot als de getijdenkracht van de Zon:
:<math>\frac{|T_{\rm Maan-Aarde}|}{|T_{\rm Zon-Aarde}|} = \left( \frac{M_{\rm Maan}}{M_{\rm Zon}} \right) \times \left( \frac{R_{\rm Zon-Maan}}{R_{\rm Aarde-Maan}} \right)^3 \approx 2,2</math>
Deze verhouding stemt goed overeen met de verschillen in de hoogte van [[getijde (waterbeweging)|getijden]] en de periodieke wisselingen tussen [[doodtij]] en [[springtij]].

Door de [[dissipatie]] van de rotatie-energie van de Aarde via getijdenkrachten van de Zon en de Maan, wordt haar [[rotatiesnelheid]] vertraagd. Daardoor neemt de gemiddelde [[daglengte]] toe, momenteel met ongeveer 1,7 [[milliseconde]] per eeuw. Door de dissipatie via getijdenwrijving verliest de Aarde rotatie-energie met een snelheid van naar schatting 2,5&nbsp;[[Watt (eenheid)|terawatt]]. Daarvan stroomt ongeveer 2,4&nbsp;TW aan vermogen naar de oceanen en ongeveer 0,1&nbsp;TW naar de aardmantel en de aardkorst.<ref>{{Citeer journal | last1 = Munk | first1 = | year = 1997 | title = Once again: once again—tidal friction| url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0079661197000219 | journal = Progress in Oceanography | volume = 40 | issue = | pages = 7–35 | doi=10.1016/S0079-6611(97)00021-9 | bibcode=1997PrOce..40....7M}}</ref>

Als de [[behoudswet]]ten het toelaten dan kan de hoeksnelheid van de Aarde afnemen tot ze dezelfde hoeksnelheid heeft als de Maan, waarmee de dubbelplaneet in een energetisch minimum komt. Volgens berekeningen zou dat over vijftig miljard jaar zijn, maar het opzwellen van de Zon tot [[rode reus]] zal dit trage proces verstoren.

== Oppervlak ==
[[Bestand:Erdtrabant Mond Darstellung seiner Oberflächenstrukturen.jpg|miniatuur|Maanoppervlak kleurverzadiging versterkt roodachtig roestbruin voor ijzer blauwachtig voor titaniumoxiden mineralen]]
[[Bestand:AS12-46-6834 (21077282984).jpg|miniatuur|Maanbodem (Apollo 12)]]
Het oppervlak van de maan is bedekt met [[regoliet]], los materiaal, in een laag van enkele meters dik.

[[Bestand:AS12-52-7745.jpg|miniatuur|De krater Kepler]]

=== Inslagkraters ===
{{Zie hoofdartikel|Maankrater}}
Het grootste deel van het maanoppervlak is bedekt met [[inslagkrater]]s. De meeste hiervan zijn gelegen in de zogenaamde hooglanden van de Maan. Deze kraters stammen uit de tijd van het grote oerbombardement, waarin restanten van het ontstaan van het zonnestelsel op de planeten en hun manen terechtkwamen. Slechts een minderheid van de kraters, zoals [[Copernicus (krater)|Copernicus]] en [[Tycho (krater)|Tycho]], is van recentere datum. Het ontbreken van een [[Atmosfeer (astronomie)|atmosfeer]] op de Maan laat toe dat de kraters na 4 miljard jaar er meestal nog 'vers' uitzien. Sommige kraters vertonen een [[Stralenkrans (astronomie)|stralenkrans]].

=== Vulkanisme ===
Enkele grotere (en vooral diepere) inslagstructuren zijn later tijdens een van de [[vulkanisch]]e perioden van de Maan opgevuld geraakt, waardoor de donkere [[Mare (maanzee)|maria]] (enkelvoud: ''mare'') ontstonden. Dit zijn dus in feite enorme [[vulkanische vlakte]]n en geen zeeën zoals men vroeger dacht ('mare' = Latijn voor zee). Voorbeelden hiervan zijn [[Mare Imbrium]] en [[Mare Orientale]].

Ongeveer 17 percent van het maanoppervlak bestaat uit maria. Het overgrote deel hiervan bevindt zich aan de naar de Aarde gerichte zijde ('voorkant') van de Maan.<ref name="Murray">Bruce Murray, Michael C. Malin en Ronald Greeley, ''Earthlike Planets - Surfaces of Mercury, Venus, Earth, Moon, Mars'' W.H. Freeman and Company 1981.</ref> Het verschil kan verklaard worden door de dikteverschillen in de maankorst (60&nbsp;km aan de voorkant, 100&nbsp;km aan de achterkant) die op hun beurt veroorzaakt worden door de zwaartekracht van de Aarde.<ref name="Dethier">Tony Dethier, ''De terrestrische planeten en de maan'' in: Tony Dethier (red.), ''Het zonnestelsel'', Standaard Uitgeverij 1992.</ref>

Op de maria treft men vulkanische en [[Tektoniek|tektonische]] vormen als [[flows]], [[rille]]n en [[marerug]]gen aan.

Op grond van kratertellingen en radiometrische datering van maanmonsters zouden de maria tussen 3 en 4 miljard jaar geleden zijn opgevuld met lava.<ref name="Rober">Johan Rober, ''Landschappen in het zonnestelsel,'' Vereniging voor Sterrenkunde 1993.</ref>

<!--De nevenstaande kleurenfoto van de Maan werd genomen door het ruimtevaartuig [[Galileo (ruimtesonde)|Galileo]] om 18 uur 35 MET op 9 december 1990 op een afstand van ongeveer 560&nbsp;000 kilometer. De kleursamenstelling gebruikt zwart-witfoto's die genomen zijn met [[Violet|paarse]], [[rood (kleur)|rode]] en nabij-[[Infrarood|infrarode]] filters. De ronde Mare Oriëntale, 1000 kilometer in doorsnee, is vlak bij het midden; de voorkant van de Maan is rechts, de achterkant links. Rechtsboven in de foto bevindt zich de grote, donkere [[Oceanus Procellarum]]; onder is de kleinere [[Mare Humorum]]. Deze, net als de donkere, kleine Mare Oriëntale, ontstond 3 miljard [[jaar]] geleden uit lava.-->

=== Water ===
[[NASA]] maakte op 13 november 2009 bekend dat de satelliet [[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite|LCROSS]] water op de Maan ontdekt had.<ref>{{Citeer web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2009/13nov_lcrossresults.htm?list1298932 |titel=LCROSS Finds Water on the Moon |auteur=Toronto Star |taal=en |uitgever=[[NASA|Science@NASA]] |datum=2009-11-13 |bezochtdatum=14 november 2009 |archiefdatum=19 november 2009 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20091119181130/http://science.nasa.gov/headlines/y2009/13nov_lcrossresults.htm?list1298932 |dodeurl=ja}}</ref> Door de geplande neerstorting van LCROSS op het maanoppervlak kwam een hele stofwolk vrij. Deze werd nauwkeurig geanalyseerd en er bleek meer dan 100 liter water (ijs) in te zitten. Men schat de hoeveelheid water op de Maan op ongeveer 1 liter per kubieke meter maangrond en -stof.<ref>{{nl}} [http://www.deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.604027 Water op de maan gevonden], [[deredactie.be]], 24 september 2009. [https://web.archive.org/web/20131004215159/http://www.deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.604027 Gearchiveerd] op 4 oktober 2013.</ref>

== Ontstaan ==
[[Bestand:MoonLP150Q grav 150.jpg|miniatuur|Kaart van de Maan waarop afwijkingen in het gravitationele veld worden aangegeven]]
{{Zie hoofdartikel|Grote inslaghypothese}}
De gangbare theorie is dat de Maan is ontstaan doordat de Aarde botste met [[Theia (planeet)|Theia]], een planeet van ongeveer de grootte van [[Mars (planeet)|Mars]]. De impact zou dusdanige energie hebben opgewekt, dat door de hitte zowel de Aarde als deze planeet bijna onmiddellijk in gesmolten toestand overgingen. Theia zou hierbij volledig vernietigd zijn en versmolten met de aardmaterie, waarvan een dik brok vloeibare lava door de kinetische energie zou weggeslingerd zijn, te midden van een spiraalstaart van dergelijke vloeibare massa (mogelijk is dit de oorsprong van de planetoïdengordel voorbij Mars). Dit coagulerende enorme brok vloeibare materie trok samen als een gigantische druppel, die nog meer van de omringende spiraalmassa tot zich nam en geleidelijk stolde tot de vorm van de Maan. Deze theorie vindt bevestiging in de samenstelling van de gesteenten op de Maan, die ongeveer dezelfde is als die van de [[aardkorst]]. Volgens nader onderzoek aan isotopen in maangesteenten gebeurde dit 4,527 miljard jaar geleden, dus slechts dertig tot vijftig miljoen jaar na het ontstaan van het zonnestelsel, en nog lang voor er oceanen waren op Aarde. Men beschikt over maangesteenten door de bemande Amerikaanse [[Apollo 11]], [[Apollo 12|12]], [[Apollo 14|14]], [[Apollo 15|15]], [[Apollo 16|16]] en [[Apollo 17|17]]; door de onbemande Russische [[Loena 16]], [[Loena 20|20]] en [[Loena 24|24]], en door van de Maan afkomstige [[meteoriet]]en die gevonden zijn op [[Antarctica]].

== Ruimtevaart naar de Maan ==
[[Bestand:A11v 1094228.ogv|frame|right|[[Buzz Aldrin]] uit de [[Apollo 11]] zet voet op de Maan]]
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van ruimtevluchten naar de Maan]]}}

=== Onbemand ===
==== Sovjet-Unie en Rusland ====
De Sovjet-Unie heeft veel maanonderzoek gedaan met het [[Loenaprogramma]], met enkel [[onbemande ruimtevaart|onbemande]] vluchten:
* [[Loena 2]] was op 2 januari 1959 het eerste toestel dat insloeg op de Maan.
* [[Loena 3]] maakte in 1959 de eerste foto's van de achterkant van de Maan.
* [[Loena 9]] maakte in februari 1966 de eerste zachte landing op de Maan bij krater [[Cavelerius]] in [[Oceanus Procellarum]].
* [[Loena 10]] werd de eerste kunstmatige satelliet van de Maan in april 1966.
* [[Loena 11]] werd in 1966 in een baan om de Maan gebracht.
* [[Loena 12]] werd in 1966 in een baan om de Maan gebracht.
* [[Loena 13]] voerde in 1966 een zachte landing uit op de Maan.
* [[Loena 16]] bracht in september 1970 een maanmonster terug naar de Aarde.
* [[Loena 17]] nam in november 1970 naar [[Mare Imbrium]] een maankarretje mee, de ''[[Loenochod]]'', dat bestuurbaar was vanaf de Aarde en een televisiecamera meevoerde. Loenochod legde 10,5&nbsp;km af en stuurde 20&nbsp;000 foto's naar de Aarde.
* [[Loena 18]] viel te pletter in [[Mare Fecunditatis]] in september 1971.
* [[Loena 19]] werd in 1972 in een baan om de Maan gebracht
* [[Loena 20]] stuurde een maanmonster naar de Aarde.
* [[Loena 21]] nam het verbeterde maankarretje ''[[Loenochod|Loenochod 2]]'' mee naar de krater Le Monnier bij [[Mare Serenitatis]]. In vier maanden bestudeerde Loenochod 2 onder meer het [[magnetische veld]] en [[fotometrie]] en legde 37&nbsp;km af.
* [[Loena 22]] werd in 1974 in een baan om de Maan gebracht.
* [[Loena 24]] bracht in 1976 een grondmonster naar de Aarde.
* [[Loena 25]] maakte in 2023 maanfoto's van onder meer de krater Zeeman. En vanuit een baan rond de maan analyseerde het chemische elementen in de maanbodem. De landing van de maanlander mislukte.<ref>{{Citeer web |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/08/19/loena-25-technische-problemen/ |titel=Is de nieuwe Russische maanmissie mislukt? Loena-25 ondervindt "technische problemen" |werk=VRT NWS |datum=2023-08-19|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230901041547/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/08/19/loena-25-technische-problemen/|archiefdatum=2023-09-01}}</ref>
** Er zijn in het kader van het [[Zond-programma]] proeven gedaan of de Sojoez kon worden aangepast zodat ze kon worden ingezet voor bemande maanvluchten. Dit programma is stopgezet in 1970.

==== Verenigde Staten ====
===== Ranger =====
* Tussen augustus 1958 en januari 1964 mislukten 15 Amerikaanse ruimtesondes, waaronder een aantal sondes van het [[Ranger-programma]].
* Op 21 juli 1964 stuurde [[Ranger 7]] foto's met details tot 1 m groot van een gebied bij krater [[Fra Mauro (inslagkrater)|Fra Mauro]] naar de Aarde, voor zijn geplande inslag.
* [[Ranger 9]] maakte op 24 maart 1965 foto's van de krater [[Alphonsus (inslagkrater)|Alphonsus]] met details van 25&nbsp;cm en sloeg daarna te pletter.

===== Surveyor =====
Het [[Surveyor-programma]] bestond uit [[Surveyor 1]] tot en met [[Surveyor 7|7]], sondes die op de Maan moesten landen tussen 1966 en 1968 (5 waren geslaagd) om onderzoek te doen naar de bodem op diverse plaatsen op de Maan. Surveyor 7 landde in de buurt van de krater [[Tycho (inslagkrater)|Tycho]].

===== Lunar Orbiter =====
Het [[Lunar Orbiterprogramma]] bracht vijf satellieten ([[Lunar Orbiter 1]], [[Lunar Orbiter 2|2]], [[Lunar Orbiter 3|3]], [[Lunar Orbiter 4|4]] en [[Lunar Orbiter 5|5]]) de ruimte in. Zij brachten tussen augustus 1966 en eind 1967 de Maan gedetailleerd in kaart op zoek naar landingsplaatsen voor de bemande maanlandingen van het [[Apollo-project]].

===== Terug naar de Maan =====
* Na bijna 20 jaar keerden de Amerikanen terug naar de omgeving van de Maan met de maansatelliet [[Clementine (satelliet)|Clementine]], die tussen februari en maart 1994 meer dan twee miljoen foto's maakte van het maanoppervlak. [[Laser (licht)|Laser]]-[[altimetrie]] van Clementine wees uit, dat de Maan hoogteverschillen tot 16&nbsp;km had.
* In maart 1998 beweerde [[NASA]] dat de [[Lunar Prospector]], weer een maansatelliet, water had gevonden bij beide polen van de Maan. Aan het eind van de missie viel de Lunar Prospector gepland te pletter bij de Zuidpool, in de vergeefse hoop om sporen van water te kunnen waarnemen in de pluim van de inslag.
* Na weer meer dan tien jaar werd op 18 juni 2009 de [[Lunar Reconnaissance Orbiter]] (LRO) gelanceerd, die als taak heeft het maanoppervlak in hoge resolutie (tot 0,5&nbsp;m) in kaart te brengen om eventuele toekomstige landingsplaatsen te kunnen identificeren, en daarnaast ook onderzoek doet naar het mogelijkerwijs voorkomen van waterijs in de poolgebieden, waar op de bodem van sommige kraters de zon nooit schijnt, en de temperatuur laag genoeg blijft om waterijs voor lange tijd te kunnen vasthouden. Uit eerste metingen blijkt dat op sommige plaatsen aan de zuidpool de temperatuur bijzonder laag is, −240&nbsp;°C (33&nbsp;K), veel kouder dan men had verwacht. In oktober 2009 werd met de [[LCROSS]]-missie water gevonden.<ref>[https://www.nrc.nl/wetenschap/article2413796.ece/ NASA ontdekt water op de maan]{{Dode link|datum=oktober 2018 |bot=InternetArchiveBot}} NRC 13 november 2009</ref>

==== Europese Unie ====
De [[SMART-1|Smart-1]] van [[Europese Ruimtevaartorganisatie|ESA]] werd gelanceerd in september 2003 en functioneerde tot 2006, toen hij gepland op de Maan te pletter sloeg.

==== Japan ====
* Op 24 januari 1990 lanceerde de Japanse ruimtevaartorganisatie [[JAXA]] de maansonde [[Hiten]], die via een speciale route bij de Maan kwam.
* Het [[Lunar-A]]-project werd niet uitgevoerd, maar op 14 september 2007 werd de [[SELENE|Kaguya]] gelanceerd, ook bekend als Selene. Het project kostte 55 miljard [[yen]] inclusief [[H-2A]]-raket en was daarmee het duurste maanproject sinds Apollo. Het doel was gegevens over de geologische evolutie en oorsprong van de Maan te verzamelen. Op 4 oktober 2007 kwam Selene in een baan om de Maan.<ref>[http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=15429 Japancorp.net, Japan Successfully Launches Lunar Explorer "Kaguya"]. [https://web.archive.org/web/20141006102853/http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=15429 Gearchiveerd] op 6 oktober 2014.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6994272.stm BBC NEWS, Japan launches first lunar probe]. [https://web.archive.org/web/20230530044458/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6994272.stm Gearchiveerd] op 30 mei 2023.</ref>
* Op 6 september 2023 lanceerde JAXA de [[Smart Lander for Investigating Moon]] (SLIM). Op 19 januari 2024 maakte SLIM een succesvolle zachte maanlanding.

==== China ====
De [[China National Space Administration]] (CNSA) lanceerde zijn eerste maanverkenner [[Chang'e 1]] op 24 oktober 2007. De [[Chang'e 3]] werd gelanceerd op 2 december 2013 en landde op 14 december 2013 om 14.12 ([[Midden-Europese Tijd|MET]]) op het maanoppervlak. De [[Chang'e 4]] is op 7 december 2018 gelanceerd, en landde op [[3 januari]] 2019 op de achterkant van de Maan in de von Kármánkrater.

==== India ====
India lanceerde in oktober 2008 de Maansatelliet [[Chandrayaan-1]]. India plant een onbemande missie naar de Maan. In 2019 lanceerde de ISRO de missie [[Chandrayaan-2]]. Deze zou onderzoek doen met d.m.v. een orbiter, de maanlander Vikram en de rover Pragyan. De landing op de zuidpool van de Maan voor onderzoek doen naar de aanwezigheid van water mislukte.<ref>Volkskrant 15 juli 2019 [https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/krachtmeting-in-de-ruimte-supermacht-india-laat-zich-niet-weerhouden-door-afgeblazen-maanmissie/ Krachtmeting in de ruimte: ‘supermacht’ India laat zich niet weerhouden door afgeblazen maanmissie]</ref>

De ISRO werkte aan een vervangende lander en rover, die tijdens [[Chandrayaan-3]] samen met de orbiter van Chandrayaan-2 de missie alsnog moesten uitvoeren. Op 14 juli 2023 werd het Chandrayaan-3 ruimtevaartuig gelanceerd, dat op 23 augustus 2023 landde bij de zuidpool van de Maan. De [[Rover (ruimtevaart)|maanwagen]] Pragyan zal gedurende 14 dagen stalen verzamelen om de chemische verbindingen ervan te analyseren.<ref>{{Citeer web |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/08/23/maanlander-india-missie/ |titel=Missie geslaagd: India landt als eerste ooit onbemand ruimtetuig op de zuidpool van de maan |werk=VRT NWS |datum=2023-08-23|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230824140228/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/08/23/maanlander-india-missie/|archiefdatum=2023-08-24}}</ref>

==== Israël ====
[[SpaceX]] heeft in februari 2019 met een [[Falcon 9]]-raket op vlucht [[Falcon 9#PSN-6/Beresheet, eerste vlucht naar de Maan|PSN-6]] de Israëlische commerciële [[Beresjiet (maanlander)|Beresjiet]]-maanlander van het bedrijf SpaceIL in een baan om de Aarde gebracht. Deze ging op eigen kracht op weg naar de Maan maar de landing mislukte door motorpech. Een nieuwe lander is in de maak.

=== Bemand ===
Tussen juli 1969 en december 1972 heeft de [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] in het kader van [[Project Apollo]] zeven [[bemande ruimtevaart|bemande]] vluchten uitgevoerd met als doel mensen op de Maan te brengen. Zes van deze vluchten waren succesvol en brachten ieder twee mensen op de Maan. De derde vlucht, van [[Apollo 13]], werd door een ongeluk voortijdig afgebroken. De eerste vlucht die mensen op de Maan zette, was de [[Apollo 11]] met als bemanning [[Neil Armstrong]], [[Buzz Aldrin]] en [[Michael Collins (astronaut)|Michael Collins]].

Twaalf mannen hebben daadwerkelijk op de Maan gelopen:
{| class="wikitable"
! Vlucht
! colspan="2"| Astronauten
|-
| [[Apollo 11]]
| [[bestand:Neil Armstrong pose.jpg|75px]] [[Neil Armstrong]]
| [[bestand:Aldrin.jpg|75px]] [[Buzz Aldrin]]
|-
|[[Apollo 12]]
|[[bestand:Conrad-c.jpg|75px]] [[Pete Conrad]]
|[[bestand:Bean Alan KSC-69PC-0710.jpg|75px]] [[Alan Bean]]
|-
|[[Apollo 14]]
|[[bestand:Shepard in Space Suit MSFC-6417073.jpg|75px]] [[Alan Shepard]]
|[[bestand:Edgar Dean Mitchell.jpg|75px]] [[Edgar Mitchell]]
|-
|[[Apollo 15]]
|[[bestand:Dave Scott Apollo 15 CDR.jpg|75px]] [[David Scott (astronaut)|David Scott]]
|[[bestand:Jim Irwin Apollo 15 LMP.jpg|75px]] [[James Irwin]]
|-
|[[Apollo 16]]
|[[bestand:John Young (Apollo 10).jpg|75px]] [[John Young]]
|[[bestand:Charles Moss Duke Jr.jpg|75px]] [[Charles Duke]] Jr.
|-
|[[Apollo 17]]
|[[bestand:EugeneACernan.jpg|75px]] [[Eugene Cernan]]
|[[bestand:Harrison H. Schmitt.jpg|75px]] [[Harrison Schmitt]]
|}

Twaalf mannen hebben om de Maan gevlogen zonder voet op de maanbodem te zetten: [[Frank Borman]] (''Apollo'' 8), [[Jim Lovell]] (8&13), [[William Anders]] (8), [[Thomas Stafford (astronaut)|Thomas Stafford]] (10), [[Michael Collins (astronaut)|Michael Collins]] (11), [[Richard Gordon (ruimtevaarder)|Richard Gordon]] (12), [[Jack Swigert]] (13), [[Fred Haise]] (13), [[Stuart Roosa]] (14), Al Worden (15), [[Ken Mattingly]] (16), [[Ronald Evans]] (17). N.B.: Cernan en Young waren bemanning van ''Apollo'' 10 maar zetten voet op de Maan met ''Apollo'' 16 en 17).

==== Kolonisatie van de Maan ====
[[Bestand:Mooncolony.jpg|miniatuur|links|Kolonisatie van de Maan]]
Toenmalig president [[George W. Bush]] maakte op 17 december 2005 in een persconferentie op het hoofdgebouw van de [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] grootse plannen bekend voor een permanent bewoonde [[maanbasis]]. De [[president]] van de [[Verenigde Staten]] zei uiterlijk in 2013 een bemand ruimtestation te willen hebben. Na voltooiing van het [[Internationaal ruimtestation ISS|ISS]] zouden de eerste mensen naar de Maan moeten gaan om er een station te bouwen. De plannen van Bush werden echter weer in de ijskast gezet door de regering van president [[Barack Obama]] die de focus op Mars wilde leggen. De regering Trump wilde echter wel weer terug naar de Maan.

In 2018 stonden twee bemande scheervluchten om de Maan gepland. Exploration Mission 2 (inmiddels [[Artemis 2]] geheten), de eerste bemande vlucht van NASA’s [[Orion (ruimteschip)|Orion-capsule]] en het [[Space Launch System]] zou op zijn vroegst in 2024 moeten plaatsvinden. Deze twee vluchten gelden inmiddels als de testvluchten voor het [[Artemisprogramma]]. [[SpaceX]] wil met een [[Starship (SpaceX)|Starship]] een groep van zes tot acht kunstenaars onder leiding van miljardair Yusaku Maezawa langs de Maan laten reizen tijdens een [[Ruimtetoerisme|toeristische ruimtevlucht]]. Ook zal een aangepast Starship als bemande maanlander voor de NASA missies [[Artemis III]] en [[Artemis IV]] functioneren. Daarnaast werkt ook een consortium onder leiding van [[Blue Origin]] aan een bemande maanlander genaamd ''Blue Moon'' die vanaf [[Artemis V]] inzetbaar moet worden.

Ondertussen heeft ook China zijn pijlen op bemande ruimtevaart naar de Maan gericht.

=== Artemis, terug naar de Maan in 2024 ===
NASA heeft in februari 2019 aan de ruimtevaartindustrie gevraagd om met conceptontwerpen van bemande maanlanders te komen die in 2028 gebruiksklaar kunnen zijn.<ref>{{en}}{{aut|Eric Berger}} [https://arstechnica.com/science/2019/02/the-trump-administration-has-taken-its-first-real-step-toward-lunar-landings/ NASA has taken a significant step toward human landings on the Moon], ARS Technica, 11 februari 2019. [https://web.archive.org/web/20230901120658/https://arstechnica.com/science/2019/02/the-trump-administration-has-taken-its-first-real-step-toward-lunar-landings/ Gearchiveerd] op 1 september 2023.</ref> Op 26 maart 2019 werd het [[Artemisprogramma]] door NASA opgestart, waarmee een versnelde bemande terugkeer naar de Maan moet worden bewerkstelligd. Daarvoor wordt het ruimtestation [[Lunar Gateway]] gebouwd dat als uitvalsbasis voor maanlanders en aankoppelingsstation voor ruimtecapsules gebruikt moet worden. Missie [[Artemis 3]] zou in 2024 de terugkeer van mensen op de Maan moeten zijn. En tot 2029 zouden nog eens vier maanlandingen moeten plaatsvinden. Daarbij wordt er een basis op de zuidpool van de Maan gebouwd die permanent bemand moet worden. Die basis moet uiteindelijk ook een tussenstation voor bemande vluchten naar de planeet Mars worden. Het Artemisprogramma moet worden ondersteund door het [[Commercial Lunar Payload Services]]-programma dat met kleine commerciële vrachtlanders de maanbasis moet bevoorraden.

== Geur ==
De astronauten van de Apollo-maanlandingen (1969-1972) vertelden dat de Maan een specifieke geur afgeeft. Afgaande op de geur van het maanstof dat aan hun ruimtepakken bleef kleven, zou de Maan naar buskruit ruiken. Dit maanstof kwam in aanraking met de zuurstof in de LEM en verspreidde aldus zijn typische geur in de cabine.
{{Clearleft}}

== Symboliek ==
In de [[iconografie]] is een maansikkel het [[Attribuut (beeldende kunst)|attribuut]] van de maagdelijke godin [[Diana (godin)|Diana]] en van de maangodin [[Luna (godin)|Luna]].

Een maansikkel onder de voeten van [[Maria (moeder van Jezus)|Maria]] symboliseert [[kuisheid]].<ref>Hall, J. (2000). ''Hall's Iconografisch Handboek''. Leiden: Primavera Pers.</ref>

De Maan staat vaak symbool voor het vrouwelijke. In Turkse volksverhalen echter is de Maan mannelijk, de [[Padisha|padisjah]] (prins) van de [[fee]]ën; de Zon is zijn vrouw.

== Spelling ==
In de Nederlandse taal beginnen namen van planeten en andere hemellichamen met een hoofdletter. Uitzonderingen zijn de planeet [[Aarde (planeet)|aarde]] en de ster [[zon]] in het [[zonnestelsel]], alsook de maan die rond de aarde draait. In niet-wetenschappelijke teksten worden deze benamingen met een kleine letter geschreven. In gespecialiseerde wetenschappelijke teksten over sterrenkunde en ruimtevaart krijgen zon, maan en aarde soms wel een hoofdletter.<ref>{{Citeer web |url=https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/taaladviezen/planeten-hemellichamen-sterrenbeelden-hoofdletter |titel=Planeten, hemellichamen, sterrenbeelden (hoofdletter) |bezochtdatum= |werk=www.vlaanderen.be |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230714183705/https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/taaladviezen/planeten-hemellichamen-sterrenbeelden-hoofdletter|archiefdatum=2023-07-14}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://onzetaal.nl/taalloket/aarde-aarde |titel=Aarde / aarde / de Aarde / de aarde |bezochtdatum= |werk=Onze Taal |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230715094432/https://onzetaal.nl/taalloket/aarde-aarde|archiefdatum=2023-07-15}}</ref> Ook in dit artikel wordt dit toegepast.

== Zie ook ==
* [[Geologische tijdschaal van de Maan]]
* [[Maand]]
* [[Maangod|Maangoden (16)]]
* [[Mannetje in de maan]]
* [[Maaneffect]]
* [[Maanillusie]]
* [[Moonbouncing]]
* [[Complottheorieën rond de Apollo-maanlanding]]
* [[Lijst van bergen op de Maan]]
* [[Lijst van kraters op de Maan]]
* [[Lijst van valleien op de Maan]]
* [[Lijst van zeeën op de Maan]]
* [[De maan (sprookje)]]
* [[Paraselena]] (bijmaan)
* [[Selenografie]]
* [[Cruithne (planetoïde)]], ook wel eens 'de tweede maan van de aarde' genoemd.

== Externe links ==
* [http://hemel.waarnemen.com/applets/oponder.cgi?d=11&m=01&y=2009&b=Vandaag+ Opkomst- en ondergangstijden van de Zon, de planeten en de Maan]

{{Appendix|1=alles|2=
{{References}}
----
'''Foto's en kaarten'''
* [https://www.lpi.usra.edu/resources/mapcatalog/ Lunar Map Catalog]; met links naar vele soorten kaarten, zoals geologische kaarten en gedetailleerde topografische kaarten. Geraadpleegd op 1 feb. 2021.
* [https://www.lpi.usra.edu/resources/mapcatalog/LAC/ Lunar Charts (LAC) Series]: gedetailleerde maankaarten (voorzijde), deels met hoogtelijnen. Geraadpleegd op 1 feb. 2021.
* {{Citeer web | title = Clementine Lunar Image Browser 1.5 | publisher = U.S. Navy | date = 2003-10-15 | url = http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070407000411/http://www.cmf.nrl.navy.mil:80/clementine/clib/|archiefdatum=2007-04-07|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_orbiter/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070409021112/http://www.lpi.usra.edu:80/resources/lunar_orbiter/|archiefdatum=2007-04-09|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Google Moon | publisher = Google | year = 2007 | url = http://moon.google.com | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070406174758/http://moon.google.com:80/|archiefdatum=2007-04-06|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Lunar Atlases | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_atlases/ | accessdate = 2007-04-12 | archiefurl = https://web.archive.org/web/20111218085633/http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_atlases/ | archiefdatum = 2011-12-18 | dodeurl = ja}}
* {{Citeer web | last = Aeschliman | first = R. | title = Lunar Maps | work = Planetary Cartography and Graphics | url = http://ralphaeschliman.com/id26.htm | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070501175129/http://ralphaeschliman.com:80/id26.htm|archiefdatum=2007-05-01|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Lunar Photo of the Day | year = 2004 | url = http://lpod.wikispaces.com/ | accessdate = 2009-04-05|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180719065743/http://lpod.wikispaces.com:80/|archiefdatum=2018-07-19|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Moon | work = World Wind Central | publisher = NASA | year = 2007 | url = http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com:80/wiki/Moon|archiefdatum=2007-05-15|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = The Moon: 50 fantastic features | publisher = Skymania | year = 2007 | url = http://moon.skymania.com/ | accessdate = 2007-09-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070828110305/http://moon.skymania.com:80/|archiefdatum=2007-08-28|dodeurl=nee}}
* [https://space.jaxa.jp/movie/20080411_kaguya_movie01_e.html Video van de opkomst van de Aarde gezien vanuit een baan om de Maan] <!-- http://wms.selene.jaxa.jp/data/en/hdtv/007/earth-rise.html PRESERVING THIS BROKEN LINK in case it's only temporarily broken (see TALK page) -- Paine Ellsworth -->door de camera van de JAXA (Japanse) satelliet [[SELENE|Kaguya (Selene)]]. See '''''[https://www.jaxa.jp/press/2008/04/20080411_kaguya_e.html press release]''''' (De Aarde lijkt alleen maar op te komen ten gevolge van de baanbeweging van de satelliet: de Maan houdt altijd zijn zelfde kant naar de Aarde.)
* [https://web.archive.org/web/20120305055023/https://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)], Vele Japanse foto's van de Selene-satelliet vanaf 2007.
'''Verkenning'''
* {{Citeer web | last = Jones | first = E.M. | title = Apollo Lunar Surface Journal | publisher = NASA | year = 2006 | url = https://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070422213905/http://www.hq.nasa.gov:80/office/pao/History/alsj/|archiefdatum=2007-04-22|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Exploring the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070405114137/http://www.lpi.usra.edu:80/expmoon/|archiefdatum=2007-04-05|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | last = Teague | first = K. | title = The Project Apollo Archive | year = 2006 | url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070404042710/http://www.apolloarchive.com:80/apollo_archive.html|archiefdatum=2007-04-04|dodeurl=nee}}
'''maanfasen'''
* {{Citeer web | title = Current Moon Phase | year = 2007 | url = http://www.moonphaseinfo.com/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070418135414/http://www.moonphaseinfo.com:80/|archiefdatum=2007-04-18|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = NASA's SKYCAL - Sky Events Calendar | publisher = NASA Eclipse Home Page | url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html | accessdate = 2007-08-27 | archiefdatum = 2008-02-21 | archiefurl = https://web.archive.org/web/20080221075155/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html | dodeurl = ja}}
* {{Citeer web | title = Virtual Reality Moon Phase Pictures | publisher = U.S. Naval Observatory | url = http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070408144231/http://tycho.usno.navy.mil:80/vphase.html|archiefdatum=2007-04-08|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Find moonrise, moonset and moonphase for a location | year = 2008 | url =
https://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html | accessdate = 2008-02-18|archiefurl=https://web.archive.org/web/20080302000146/http://www.timeanddate.com:80/worldclock/moonrise.html|archiefdatum=2008-03-02|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = HMNAO's Moon Watch | year = 2005 | url = http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm | accessdate = 2009-05-24|archiefurl=https://web.archive.org/web/20090204002746/http://www.crescentmoonwatch.org:80/nextnewmoon.htm|archiefdatum=2009-02-04|dodeurl=nee}} Hiermee is het mogelijk om voor elke plaats op de Aarde op te zoeken wanneer de nieuwe maansikkel zichtbaar wordt. Website wordt gesteund door HM Nautical Almanac Office, een partner van [[United States Naval Observatory]] [http://www.crescentmoonwatch.org/ crescent moon watch]
'''Cartografie'''
* [http://planetologia.elte.hu/1cikkeke.phtml?cim=holdmapinte.html Map of the Moon]
* [https://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&body=Moon&systemID=3&bodyID=11 Lunar nomenclature]
* [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/moonpick.htm PDS Map-a-Planet]
'''Overig'''
* {{Citeer web | title = The Earth, Sun and Moon | publisher = Thinkquest.org | url = http://library.thinkquest.org/29033/begin/earthsunmoon.htm| accessdate = 2008-07-17|archiefurl=https://web.archive.org/web/20080704211700/http://library.thinkquest.org/29033/begin/earthsunmoon.htm|archiefdatum=2008-07-04|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Precession of Moon's orbit |year= 2004 | publisher = Pearson Education Inc /Addison Wesley op internet gezet door University of Hawaii Institute of Astronomy | url = http://www.ifa.hawaii.edu/users/lin/ast110-6/applets/precession_of_moon_orbit.htm | accessdate = 2008-07-17|archiefurl=https://web.archive.org/web/20080229153718/http://www.ifa.hawaii.edu:80/users/lin/ast110-6/applets/precession_of_moon_orbit.htm|archiefdatum=2008-02-29|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = All About the Moon | publisher = Space.com | year = 2007 | url = https://www.space.com/moon/ | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070705194727/https://www.space.com/moon/|archiefdatum=2007-07-05|dodeurl=nee}}
* [https://web.archive.org/web/20090909061625/https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Moon Earth's Moon Profile] by [https://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration]
* {{Citeer web | title = Moon Articles | publisher = in Planetary Science Research Discoveries, educational journal | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210510141736/http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html|archiefdatum=2021-05-10|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | last = Williams | first = D.R. | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | year = 2006 | url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | accessdate = 2007-04-12|archiefurl=https://web.archive.org/web/20070311081456/http://nssdc.gsfc.nasa.gov:80/planetary/factsheet/moonfact.html|archiefdatum=2007-03-11|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | title = Moon Wiki | year = 2007 | url = http://the-moon.wikispaces.com/ | accessdate = 2007-09-06|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190528141022/https://the-moon.wikispaces.com/|archiefdatum=2019-05-28|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web | last = Cain | first = Fraser | title= ''Where does the Moon Come From?'' | publisher = Universe Today | url= https://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ | accessdate = 2008-04-01|archiefurl=https://web.archive.org/web/20080307152559/http://www.astronomycast.com:80/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/|archiefdatum=2008-03-07|dodeurl=nee}}
'''Literatuur'''
* {{Citeer boek| title=The Clementine Atlas of the Moon | last = Bussey | first = B. | coauthors = Spudis, P.D.| publisher = Cambridge University Press | year = 2004 | isbn = 0-521-81528-2}}
* {{aut|Grego, Peter}}, ''Moon oberserver's guide'', Philip's, Londen (2003).
* {{Citeer journal | last = Jolliff | first = B. | coauthors = Wieczorek, M.; Shearer, C.; Neal, C. (eds.) | title = New views of the Moon | journal = Rev. Mineral. Geochem. |publisher = Min. Soc. Amer. | location = Chantilly, Virginia | pages = 721 | year = 2006 | volume = 60 | url = http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html | accessdate = 2007-04-12 | doi = 10.2138/rmg.2006.60.0}}
* {{aut|Kebe, Fatoumata}}, ''Het verhaal van de maan van haar ontstaan tot de eerste maanlanding'', vert. Ghislaine van Drunen (2020). {{ISBN|9789028450219}}
* {{Citeer boek| title = The Big Splat, or How Our Moon Came to Be | url = https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack | last = Mackenzie | first = Dana | publisher = John Wiley & Sons, Inc | location = Hoboken, New Jersey | year = 2003|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210308082042/https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack|archiefdatum=2021-03-08|dodeurl=nee}}
* {{Citeer boek| title = On the Moon | url = https://archive.org/details/patrickmooreonmo00patr | last = [[Patrick Moore|Moore, P.]] | publisher = Sterling Publishing Co. | location = Tucson, Arizona | year = 2001 | isbn = 0-304-35469-4|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210923064010/https://archive.org/details/patrickmooreonmo00patr|archiefdatum=2021-09-23|dodeurl=nee}}
* {{Citeer boek| title = The Once and Future Moon | url = https://archive.org/details/oncefuturemoon0000spud | last = Spudis | first = P.D. | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 1996 | isbn = 1-56098-634-4}}
* {{Citeer boek | last = Taylor | first = S.R. | title = Solar system evolution | publisher = Cambridge Univ. Press | pages = 307 | year = 1992}}
* {{Citeer journal | last = Wilhelms | first = D.E. | title = ''Geologic History of the Moon'' | journal = U.S. Geological Survey Professional paper | year = 1987 | volume = 1348 | url = http://ser.sese.asu.edu/GHM/ | accessdate = 2007-04-12}}
* {{Citeer boek| title = To a Rocky Moon: A Geologist's History of Lunar Exploration | last = Wilhelms | first = D.E. | publisher = University of Arizona Press | location = Tucson, Arizona | year = 1993 | url = http://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210628153052/https://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/|archiefdatum=2021-06-28|dodeurl=nee}}
}}
{{Navigatie zonnestelsel}}
{{Commonscat||Maan}}

[[Categorie:Maanverering]]
[[Categorie:Maan| ]]