Brontekst bekijken van Hendrik Lorentz

{{Infobox Nobelprijswinnaar
| naam                = Hendrik Antoon Lorentz
| periode             = [[18 juli]] [[1853]] – [[4 februari]] [[1928]]
| afbeelding          = Hendrik Antoon Lorentz.jpg
| onderschrift        = Hendrik Antoon Lorentz voor een collegebord met formules met [[tensor]]en uit de [[algemene relativiteitstheorie]]. Het boek is mogelijk een deel van zijn leerboek ''Beginselen der natuurkunde''.
| land                = [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]
| geboorteplaats      = [[Arnhem (hoofdbetekenis)|Arnhem]]
| plaatsvanoverlijden = [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]]
| typeprijs           = [[Nobelprijs voor Natuurkunde|Natuurkunde]]
| jaar                = [[1902]]
| reden               = "Voor zijn onderzoek naar de invloed van [[magnetisme]] op [[straling]]sfenomenen"
| met                 = [[Pieter Zeeman]]
| voor                = [[Wilhelm Conrad Röntgen]]
| op                  = [[Henri Becquerel]]<br/>[[Marie Curie|Marie]] en [[Pierre Curie]]
| portaal             = Natuurkunde
}}
[[Bestand:Plaquette Hendrik Antoon Lorentz.jpg|thumb|200px|Plaquette bij zijn geboortehuis Steenstraat 48, Arnhem, 2003.]]
[[Bestand:Gevel - Leiden - 20136257 - RCE.jpg|thumb|Lorentz' woonhuis Hooigracht 48, Leiden met dubbele trapgevel en gedenksteen rechts, 1963. [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]] logeerde hier.]]
[[Bestand:H. A. Lorentz - Lorentz force, div E = ρ, div B = 0 - La théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants, Archives néerlandaises, 1892 - p 451 - Eq. I, II, III.png|thumb|Lorentz' elektronentheorie. Formules voor de [[Lorentzkracht]] (I) en de [[Maxwellvergelijkingen]] voor de [[divergentie (vectorveld)|divergentie]] van het [[elektrisch veld]] E (II) en het [[magnetisch veld]] B (III), ''La théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants'', 1892, p. 451.]]
[[Bestand:H. A. Lorentz - rot B, rot E - La théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants, Archives néerlandaises, 1892 - p 452 - Eq. IV & V.png|thumb|Lorentz' elektronentheorie. Formules voor de [[Rotatie (vectorveld)|rotatie]] van het magnetisch veld B (IV) en het elektrisch veld E (V), ''La théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants'', 1892, p. 452.]]
[[Bestand:LorentzKamerlinghOnnes1916.jpg|thumb|[[Menso Kamerlingh Onnes]]: "Hendrik Antoon Lorentz Arnhenensis..." (van Arnhem), met formules voor de [[Lorentzkracht]] ("f =..v<sub>x</sub>/c") op de achtergrond, 1916.]]
[[Bestand:Einstein en Lorentz.jpg|thumb|Einstein en Lorentz in [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leiden]], 1921.]]
[[Bestand:De huldiging van Professor Lorentz bij de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen in 1925.jpg|thumb|De huldiging van Lorentz bij het gouden (50-jarig) jubileum van zijn academische promotie op 11 december 1925, [[Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen]]. Plaatselijke politici en vele internationaal bekende natuurkundigen staan op de foto: [[Marie Curie]], [[Niels Bohr]], [[Arthur Eddington]], [[Willem Keesom]], [[Jean Perrin]], [[Paul Langevin]], [[Paul Ehrenfest]], [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]] enzovoorts (zie de identificatie bij doorklikken).<ref>Berends, Frits: ''Verhalen rond een foto. Lorentz’ gouden doctoraat: een huldiging zonder weerga'', Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, Haarlem, z.j., [https://www.khmw.nl/wp-content/uploads/verhalen_rond_een_foto.pdf khmw.nl verhalen_rond_een_foto.pdf]</ref>]]
[[Bestand:OverlijdensAdvertentieLorentz NRC 05021928.JPG|thumb|Overlijdensadvertentie H.A. Lorentz, 1928.]]
[[Bestand:Onthulling van het prof. dr. Lorentz monument.webm|thumb|Video van de onthulling van een beeldhouwwerk dat Lorentz voorstelt door de kunstenares [[Corinne Franzén-Heslenfeld]] op de kraagsteen van een poortje, Leiden, 0:34 seconden, Polygoon Hollands Nieuws 1933.]]
[[Bestand:Lorentzsluizen Kornwerderzand.jpg|thumb|De Lorentzsluizen bij [[Kornwerderzand]], 2007.]]
[[Bestand:Lorentz force equation for a charged particle.jpg|thumb|Lorentzkracht F op een deeltje met elektrische lading q en snelheid v in een elektrisch veld E en een magnetisch veld B.]]

'''Hendrik Antoon Lorentz''' ([[Arnhem]], [[18 juli]] [[1853]] – [[Haarlem]], [[4 februari]] [[1928]]) was een van [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlands]] grootste [[natuurkundige]]n en winnaar van de [[Nobelprijs voor Natuurkunde]] 1902.<ref>{{en}} [[Geertruida de Haas-Lorentz|de Haas-Lorentz, G.L.]], ed.: ''H.A. Lorentz. Impressions of his life and work'', North-Holland Pub. Co., Amsterdam 1957</ref><ref name="Kox 2019">Kox, A.J.: ''Hendrik Antoon Lorentz. Een levend kunstwerk, natuurkundige 1853-1928'', uitgeverij Balans, Amsterdam 2019 ({{ISBN|9789463820677}}, 316 pagina's.)</ref><ref name="Berends 2019">Berends, Frits en van Delft, Dirk: ''Lorentz: gevierd fysicus, geboren verzoener'', Prometheus, Amsterdam 2019 ({{ISBN|9789044642667}}, 725 pagina's.)</ref>
Hij ontving de Nobelprijs samen met [[Pieter Zeeman]] voor hun onderzoek naar de invloed van [[magnetisme]] op [[spectraallijn]]en: het [[zeemaneffect]]. Lorentz deed vooral theoretisch onderzoek naar de [[elektromagnetisme|elektromagnetische]] eigenschappen van materie: zijn elektronentheorie. Hij kwam tot de veronderstelling dat de afmeting van voorwerpen beïnvloed wordt door hun snelheid (de [[Lengtecontractie|lorentzcontractie]]) evenals hun massa. Ook nam hij aan dat de [[lichtsnelheid]] de hoogst mogelijke snelheid is. Daarmee legde hij de basis voor de [[speciale relativiteitstheorie]] van [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]]. Lorentz was de [[nestor (positie)|nestor]] van de natuurkundigen in zijn tijd: Einstein keek naar hem op. De [[lorentzkracht]] op een stroomvoerende draad of [[geleider]] in een [[magneetveld]] is naar hem vernoemd, evenals onder meer de [[lorentztransformatie]] uit de speciale relativiteitstheorie, de [[Lorentz-Lorenz-vergelijking]] voor de [[brekingsindex]] en de [[lorentzverdeling]] uit de [[statistiek]].

== Biografie ==
=== Jonge jaren ===
Lorentz – roepnaam Hentje<ref name="beek">{{Citeer boek |auteur=Leo Beek |titel=Pioniers van de Wetenschap |uitgever=Veen Media |pagina=blz. 101 |ISBN=978-9085714811}}</ref><ref>Berends en van Delft 2019, p. 27, fotobijschrift tweede pagina na p. 80</ref><ref>Kox 2019, p. 16</ref> – kwam uit een familie van bemiddelde [[tuinder]]s in [[Arnhem (hoofdbetekenis)|Arnhem]]. Zijn vader was Gerrit Frederik Lorentz (1822-1893) en zijn moeder Geertruida van Ginkel (1826-1861). Na de dood van zijn moeder in 1861 hertrouwde zijn vader met Luberta Hupkes (1819/1820-1897).
Na afloop van de lagere school ging Lorentz naar de Franse school, de overbrugging tussen de lagere school en de [[hogereburgerschool]] (hbs). Vanwege zijn vooropleiding en zijn parate kennis mocht hij in 1866 meteen naar de derde klas van de nieuwe hogereburgerschool aldaar. Hij had hoge cijfers, niet alleen voor exacte vakken, maar ook voor vreemde talen. Lorentz sprak later vloeiend Engels, Frans en Duits, wat hem bij zijn vele internationale contacten goed van pas kwam.

Met een hbs-diploma kon Lorentz destijds niet naar de universiteit. Daarom deed hij [[staatsexamen]] in [[Latijn]] en [[Oudgrieks|Grieks]], alvorens in 1870 aan de [[Rijksuniversiteit Leiden]] wis-, natuur- en sterrenkunde te gaan studeren bij onder meer de hoogleraren [[Pieter van Geer]], [[Pieter Rijke]] en [[Frederik Kaiser]]. Na zijn kandidaatsexamen keerde Lorentz in 1872 naar zijn geboorteplaats terug om thuis verder te studeren. Overdag bereidde hij zich voor op zijn doctoraalexamen en het schrijven van een proefschrift, terwijl hij in de avonden les gaf. Tot 1878 gaf hij in Arnhem wiskundeles aan de plaatselijke avondschool. Om wat ouder te lijken dan zijn leerlingen liet Lorentz zijn baard staan.<ref name="beek" />

In 1873, vlak voor zijn twintigste verjaardag, behaalde hij zijn doctoraalexamen wis- en natuurkunde en astronomie. Aansluitend voltooide hij in Arnhem zijn dissertatie. Op 11 december 1875 [[Wetenschappelijke promotie|promoveerde]] Lorentz ''summa cum laude'' op het [[proefschrift]] ''Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht''. Hierin verklaarde hij deze verschijnselen voor het eerst vanuit de [[elektromagnetisme|elektromagnetische]] [[Wetten van Maxwell|theorie]] van [[James Maxwell]] in de interpretatie van [[Helmholtz]].

In 1881 trouwde Lorentz met de latere [[feministe]] [[Aletta Lorentz-Kaiser|Aletta Catharina Kaiser]] (1858-1931), een nicht van de sterrenkundige [[Frederik Kaiser]] en dochter van [[Johann Wilhelm Kaiser]], de directeur van het latere [[Rijksmuseum Amsterdam|Rijksmuseum]]. Ze kregen twee dochters en een zoon. De oudste dochter [[Geertruida de Haas-Lorentz|Geertruida Luberta]] (1885-1973) studeerde natuurkunde te Leiden, waar zij bij haar vader promoveerde in 1912. De tweede dochter, Johanna Wilhelmina (1889-....) huwde [[Hendrik Carel Leemhorst]], die later burgemeester van Hoorn zou worden.

=== Hoogleraar in Leiden ===
In 1877 beriep de [[Universiteit Utrecht]] Lorentz als hoogleraar wiskunde, maar hij sloeg dit aanbod af: hij dacht [[privaatdocent]] aan de universiteit van Leiden te kunnen worden. Door de nieuwe [[Wet op het Hoger Onderwijs]] werd naast de leerstoel van professor Rijke een tweede in de natuurkunde ingesteld. Omdat [[J.D. van der Waals]] zijn benoeming aan de [[Gemeente Universiteit|Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam]] aannam, kwam Lorentz in aanmerking. Zo werd hij in 1878, als een van de eersten in Europa, tot [[hoogleraar]] in het nieuwe afzonderlijke vak [[theoretische natuurkunde]] benoemd aan de Rijksuniversiteit Leiden. Op 25 januari 1878 hield Lorentz zijn inaugurele rede ''De moleculaire theorieën in de natuurkunde''. Hij was toen pas 24 jaar oud. De rest van zijn leven zou hij aan de universiteit Leiden verbonden blijven. Hij gaf colleges natuurkunde aan onder meer natuur- en geneeskundestudenten en schreef een aantal leerboeken. Ook richtte hij een [[laboratorium]] voor studenten in. Toen zijn collega experimentele natuurkunde [[Heike Kamerlingh Onnes|Kamerlingh Onnes]] door zwakke gezondheid colleges moest opgeven, nam Lorentz die van hem over.

Lorentz had altijd hart voor de "vrouwenzaak". Zo vergezelde hij zijn vrouw, Aletta Lorentz-Kaiser naar bijeenkomsten over [[vrouwenkiesrecht]] en onderwijs aan vrouwen.<ref name=":02">{{Citeer boek |titel=Ongekend. Over vrouwen in de natuurwetenschap die over het hoofd werden gezien. |achternaam=[[Margriet van der Heijden]] |uitgever=Uitgerij Nieuwezijds |datum=2022 |isbn=9789057125683}}</ref>

Van zijn vijfentwintig [[promovendus|promovendi]] (zie de tabel hieronder) werden vooral bekend: [[Hendrik Bremekamp]] (promotie in 1905 over lichtvoortplanting in dispergerende middenstoffen), [[Leonard Ornstein (natuurkundige)|Leonard Ornstein]] (1908, [[Josiah Willard Gibbs|Gibbs]]' [[statistische thermodynamica]]), Lorentz' dochter Berta (1912, [[Brownse beweging (natuurkunde)|brownse beweging en verwante verschijnselen]]), [[Adriaan Fokker]] (1913, brownse beweging en straling) en [[Johannes Droste]] (1916, zwaartekrachtsveld van een of meer lichamen volgens de [[algemene relativiteitstheorie]] van Einstein). Ook  [[Hendrika Johanna van Leeuwen]] werd bekend vanwege haar onderzoek aan magnetisme.<ref name=":02" /> Daarnaast promoveerden drie andere vrouwen bij hem.

=== Internationale erkenning ===
Vanaf 1900 werd Lorentz internationaal bekend in de wetenschappelijke wereld. In 1902 won hij met [[Pieter Zeeman]] de [[Nobelprijs voor Natuurkunde]] voor onderzoek naar de invloed van magnetisme op de kleuren van het licht van een [[natrium]]vlam ([[zeemaneffect]], magnetische splitsing van [[spectraallijn]]en). In 1906 gaf hij gastcolleges aan de [[Columbia University]] te [[New York (stad)|New York]], die in druk bekend werden als ''The theory of electrons and its applications to the problems of light and radiant heat'' (De elektronentheorie en haar toepassingen op de vraagstukken van licht en stralende warmte). Later, in de jaren 1920, deed hij op drie tournees diverse Amerikaanse universiteiten aan als gastdocent. Vanaf 1910 was hij organisator en voorzitter van baanbrekende [[Solvayconferenties]] over onder meer vroege [[kwantummechanica]] met [[Marie Curie]], [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]], [[Max Planck]], [[Ernest Rutherford]] en vele anderen. In 1923 aanvaardde hij de benoeming door de [[Volkenbond]] tot secretaris van de ''[[Commission internationale de coopération intellectuelle]]'' (CICI), onder voorzitterschap van de Franse filosoof [[Henri Bergson]]. In 1925 werd Lorentz voorzitter. Hij spande zich in om de samenwerking tussen onderzoekers uit de landen die elkaar na de [[Eerste Wereldoorlog]] [[boycot]]ten te herstellen. In Nederland werkte Lorentz in 1918 mee aan de oprichting van de ''Wetenschappelijke Commissie van advies en onderzoek in het belang van volkswelvaart en weerbaarheid'', een voorloper van de [[Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek]] (TNO).<ref>Koninklijk Besluit van 20 februari 1918 nummer 52</ref>

=== Maatschappelijk actief ===
Politiek was Lorentz actief binnen de [[Vrijzinnig-Democratische Bond]], terwijl de [[sociale kwestie]] en de [[volksopvoeding]] zijn levendige belangstelling hadden: in 1910 werd op zijn initiatief de eerste [[openbare bibliotheek]] van Leiden gesticht. Hij gaf graag populaire lezingen over natuurkunde voor belangstellenden.

Lorentz was voorzitter van de [[Onderwijsraad]], afdeling hoger onderwijs van 1921 tot 1926, en drukte zijn stempel op de verdeling van leerstoelen en het nieuwe [[Academisch Statuut]]. Voor zijn internationale rol als verzoener was het voorzitterschap (1906-1921) van de sectie natuurkunde van de [[Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen|Akademie van Wetenschappen]] van belang.

=== Buitengewoon hoogleraar en conservator ===
In 1912 ging Lorentz vervroegd met [[emeritaat]] als gewoon hoogleraar. Hij werd [[conservator]]/curator van het Fysisch Kabinet bij [[Teylers Museum]] in [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]], waar hij de beschikking kreeg over een eigen natuurkundig onderzoekslaboratorium. Hier bereidde hij vooral demonstraties voor die bij zijn publieke lezingen in het auditorium plaatsvonden.<ref>{{Citeer boek
| achternaam = Calmthout
| voornaam = M. van
| medeauteurs = J. Reumer
| titel = Nobel op de kaart
| year = 2014
| url = https://archive.org/details/nobelopdekaartop0000calm
| hoofdstuk = Hendrik Lorentz
| uitgever = 
| plaats = 
| ISBN = 978-908803044-4
| pagina's = blz.94/95
}}</ref> Wel bleef hij, nu als [[buitengewoon hoogleraar]], zijn "maandagochtendcolleges" geven in Leiden. [[Paul Ehrenfest]] volgde hem op als gewoon hoogleraar theoretische natuurkunde, en stichtte het instituut voor theoretische natuurkunde aan de Universiteit Leiden, dat nu het [[Instituut-Lorentz]] heet.

Vanaf 1920 trad Lorentz ook op als secretaris van de [[Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen]] te Haarlem, die particuliere investeringen in de wetenschap organiseerde.

=== Staatscommissie Zuiderzee ===
Na zijn emeritaat werkte Lorentz van 1918 tot 1926 mee aan plannen voor de drooglegging van de [[Zuiderzee (hoofdbetekenis)|Zuiderzee]]. Hij stelde de golfvergelijking op, waarmee de waterhoogtes - en daarmee benodigde dijkhoogtes - na afsluiting door de [[Afsluitdijk]] voorspeld konden worden. Hij leidde de [[Staatscommissie Zuiderzee]] (ook wel "Commissie Lorentz" genoemd).

Dit was in die tijd geen eenvoudige opdracht. Acht jaar lang hield Lorentz zich bezig met dit probleem. Hij stelde voor het probleem van de waterhoogten op te lossen met [[numerieke wiskunde]]. De bewegingsvergelijkingen voor water moesten opgelost worden voor de [[geul (sleuf)|geulen]]. Het werk van deze commissie is van grote betekenis geweest voor het [[waterloopkunde|waterloopkundig]] onderzoek in Nederland. De door hem ontwikkelde methode voor getijberekeningen was de basis voor moderne numerieke rekenmodellen. Na voltooiing van de Afsluitdijk in 1933 bleken de voorspellingen van de commissie grotendeels juist. De [[Lorentzsluizen]] zijn naar hem vernoemd.

=== Laatste jaren ===
Tot op het eind van zijn leven stelde Lorentz collega's niet teleur als deze benieuwd waren naar "wat Lorentz ervan vond". Op 4 februari 1928 overleed hij op 74-jarige leeftijd aan een [[belroos]]infectie met koortsaanvallen.

=== Begrafenis ===
Hij werd onder massale belangstelling en aanwezigheid van tal van collega-wetenschappers en hoogwaardigheidsbekleders<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110565430:mpeg21:p005 Foto en krantenartikel begrafenis Lorentz, De Telegraaf 9-2-12928]</ref> begraven op [[Begraafplaats Kleverlaan]] in Haarlem. Er werden zelfs extra treinen ingezet om alle deelnemers aan de begrafenis ter plekke te krijgen.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010011396:mpeg21:a0009 Extra trein vanuit Leiden voor de begrafenis van prof. Lorentz]</ref>

== Werk ==
=== Licht en elektromagnetisme ===
In zijn promotieonderzoek toonde Lorentz voor het eerst aan dat de [[elektromagnetisme|elektromagnetische]] theorie van [[James Maxwell]] de regels van [[licht]]breking en -terugkaatsing minstens zo goed kon verklaren als de rivaliserende theorie van [[Augustin Jean Fresnel]]. Bovendien had de theorie van Maxwell het voordeel dat deze [[transversale golf|transversale golven]] toestond. Lorentz kon in 1875 de [[kleurschifting]] van het licht verklaren en in 1878 het verband tussen [[dichtheid (natuurkunde)|dichtheid]] van een stof en zijn [[brekingsindex]]: de [[Lorentz-Lorenz-formule]].

=== Elektronentheorie ===
De oorspronkelijke [[wetten van Maxwell]] konden niet verklaren waarom stoffen zo sterk verschillen in hun optisch gedrag. Lorentz wel, door combinatie van zijn kennis van Maxwells werk en de moleculaire theorie van [[Ludwig Boltzmann|Boltzmann]]. Tussen 1892 en 1895 werkte hij de eerste vorm uit van wat later bekend werd als de elektronentheorie van Lorentz. Optische eigenschappen van stoffen voerde hij terug op [[Elektriciteit|elektrische]] eigenschappen van atomen en moleculen. Deze bevatten volgens Lorentz gelijke ladingsdragers, de [[elektron (hoofdbetekenis)|elektronen]], die harmonisch trillen door invallende straling. Aanvankelijk noemde Lorentz ze in aansluiting op de toen nieuwe scheikundige terminologie nog "ioonen". Lorentz omschreef ze als ''"uiterst kleine deeltjes, geladen met [[elektriciteit]], die in geweldige aantallen binnen alle ponderabele stof aanwezig zijn, en door welker verdeling en beweging wij alle elektrische en optische verschijnselen die niet beperkt zijn tot de vrije [[Ether (medium)|ether]] trachten te verklaren."'' (''ponderabele stof'' = stof met [[massa (natuurkunde)|massa]], in tegenstelling tot de massaloze [[Ether (medium)|ether]].)

In de theorie van Lorentz bevonden de elektronen en andere ladingsdragers zich in de overal eendere ether die in absolute rust verkeert. Voor de lichtvoortplanting door de ether gelden de [[wetten van Maxwell]], en de ether en de geladen deeltjes werken op elkaar in via een elektromagnetische kracht die naar hem werd vernoemd, de [[lorentzkracht]] (Lorentz noemde die zelf ''ponderomotorische kracht''). Met [[kathodestraalbuis|kathodestraalbuizen]] kan de lorentzkracht gedemonstreerd worden.

Een van de voorspellingen van Lorentz was dat in een [[magnetisch veld]] de [[spectraallijn]]en van atomen zich zouden moeten splitsen. Deze splitsing werd in experimenteel werk van [[Pieter Zeeman]] inderdaad aangetroffen, en voor deze ontdekking ontvingen Lorentz en Zeeman in 1902 gezamenlijk de [[Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprijs]] ''"in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena"'' (vertaling: als blijk van erkenning voor de buitengewone dienst die zij verleenden door hun onderzoek naar de invloed van magnetisme op stralingsverschijnselen).

=== Lorentzcontractie ===
De manier waarop [[licht]] zich voortplant door de ether stond eind 19e eeuw zeer in de belangstelling. Men dacht dat de snelheid van het licht, als dat reist door dit veronderstelde medium, op de snel door de ether bewegende [[Aarde (planeet)|Aarde]] in verschillende richtingen een verschillende waarde zou hebben. Zoals bleek uit het [[interferometer-experiment]] van [[Albert Michelson]] en [[Edward Morley]], was dit echter niet het geval. De [[lichtsnelheid]] bleek in alle richtingen precies gelijk te zijn. Dit betekende een [[paradigmaverschuiving]], omdat daaruit bleek dat licht zich heel anders gedroeg dan [[geluid]], waarover in die tijd al veel meer bekend was. Nog steeds is het gegeven dat de lichtsnelheid altijd constant is moeilijk te begrijpen en leidt het ogenschijnlijk tot de vreemdste [[paradox (logica)|paradoxen]].

Lorentz ontwikkelde om dit experiment te begrijpen het begrip van ''lokale tijd''. Hij stelde ook voor dat lichamen die de snelheid van het licht benaderen, zich samentrekken (korter worden). Dit wordt aangeduid met de term ''[[Lengtecontractie|lorentzcontractie]]''. In de [[vergelijkingen van Maxwell]] diende op bepaalde plaatsen een factor, de [[lorentzfactor]]
:<math>\gamma=\frac{1}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}</math>

te worden toegevoegd, waarbij ''v'' de snelheid van het voorwerp is, en ''c'' de lichtsnelheid.

Lorentz zag de lokale tijd die hij ontwikkelde als een puur wiskundige manier om de natuurkundige experimenten te beschrijven. Uit de lorentzcontractie kon hij de conclusie trekken dat de lichtsnelheid de bovenste grens is van alle materiële snelheden. Met deze inzichten stond Lorentz aan de basis van de [[relativiteitstheorie]], die volledig door [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]] werd ontwikkeld.

== Erkenning en onderscheidingen ==
=== Poincaré en Einstein ===
Internationaal brak Lorentz door met zijn elektronentheorie en lorentztransformaties. De Franse wis- en natuurkundige [[Henri Poincaré]] schreef in 1902:

:{{cquote|''De meest bevredigende theorie is die van Lorentz, die zonder twijfel het best de bekende feiten verklaart... dankzij Lorentz zijn de resultaten van [[Hippolyte Fizeau|Fizeau]] voor de optica van bewegende lichamen, de wetten van normale en abnormale [[Dispersie (natuurkunde)|dispersie]] en van [[absorptie (natuurkunde)|absorptie]] met elkaar in verband gebracht... Merk op hoe gemakkelijk het nieuwe [[Zeemaneffect|Zeeman-verschijnsel]] werd opgenomen, en zelfs hielp bij de indeling van [[Michael Faraday#Ellektromagnetisme|Faradays magnetische rotatie]], die alle pogingen van [[James Clerk Maxwell|Maxwell]] had weerstaan.''|Poincaré, 1902}}

Het respect dat Lorentz genoot wordt treffend tot uitdrukking gebracht door O.W. Richardsons beschrijving van Lorentz' begrafenis in 1928:

:''De begrafenis vond plaats op vrijdag, 10 februari, in [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]]. Klokslag 12 uur werden bij wijze van eerbetoon de telegraaf- en telefoondiensten in Nederland drie minuten stilgelegd. Sir [[Ernest Rutherford]] hield een toespraak namens de British Royal Society.''

Lorentz was een vaderfiguur voor [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Albert Einstein]]. Deze verklaarde de relatief beperkte roem van Lorentz als volgt:

:{{cquote|''De natuurkundigen van de jongere generatie zijn zich meestal niet meer ten volle bewust van de beslissende rol, die H.A. Lorentz speelde bij de vorming van de fundamentele ideeën van de theoretische natuurkunde. Dit wonderlijke feit berust hierop, dat de grondslag van Lorentz' ideeën hun zozeer vlees en bloed geworden is, dat zij nauwelijks nog in staat zijn zich voor te stellen hoe vermetel deze ideeën waren en hoever ze het natuurkundig fundament vereenvoudigden. [...] Voor mij betekende hij meer dan alle anderen die ik op mijn levensweg ontmoette.''|Einstein, 1953}}

=== Prijzen ===
Lorentz heeft vele prijzen ontvangen voor zijn belangrijke werk. Met [[Pieter Zeeman]] ontving hij in 1902 de [[Nobelprijs voor Natuurkunde]]. Hij werd in 1905 gekozen tot lid van de [[Royal Society]], en hij ontving van dit [[Wetenschappelijk genootschap]] de [[Rumford Medal]] in 1908 en de [[Copley Medal]] in 1918. Bij de viering van het 50-jarig jubileum van zijn academische promotie ontving Lorentz op 11 december 1925 het [[Orde van Oranje-Nassau|Grootkruis van de Orde van Oranje-Nassau]]. 

=== Monumenten ===
[[Bestand:Hendrik Lorentz - Lorentzplein, Haarlem.jpg|miniatuur|Borstbeeld van Lorentz aan het Lorentzplein in Haarlem]]
[[Bestand:Lorentz-monument Park sonsbeek Arnhem Nederland, Netherlands Hendrik Antoon Lorentz Ludwig Oswald Wenckebach.jpg|miniatuur|Monument van Lorentz en andere natuurwetenschappers in het Sonsbeek park in Arnhem.]]
In het [[Arnhem (hoofdbetekenis)|Arnhemse]] park [[Park Sonsbeek|Sonsbeek]] staat een monument voor Lorentz, vervaardigd door [[Oswald Wenckebach]], op 9 september 1931 onthuld door [[Juliana der Nederlanden|prinses Juliana]].

In Leiden kent het Kamerling Onnesgebouw (KOG) aan de [[Steenschuur]] een collegezaal met de naam ''Lorentzzaal'' en een toegang met de naam ''Lorentzpoort''. Op een kraagsteen boven de poort is een muurbeeld van Lorentz aangebracht, staande boven de vleugels van een uil, van de hand van de beeldhouwer [[Corinne Franzén-Heslenfeld]]. Het beeld werd onthuld in 1935 aan de zijde Langebrug. Bij een verbouwing in 1967 werd het poortje met beeld verplaatst naar de zijde Zonneveldstraat. De historische collegezaal de ''Lorentzzaal'' is in 2004 in oude luister hersteld. Het pand Hooigracht 48a, waar het gezin Lorentz woonde tot het in 1912 naar Haarlem verhuisde, draagt een gevelsteen met het opschrift LORENTZ.
[[Bestand:Lorentzplein 6 Haarlem.jpg|miniatuur|Gevelsteen op het voormalige woonhuis van Lorentz aan het Lorentzplein in Haarlem.]]
In Haarlem, waar hij woonde van 1912 tot 1928, staat een standbeeld van Lorentz aan het Lorentzplein. Op de gevel van het huis Lorentzplein 6 in Haarlem, waar Lorentz zijn laatste levensjaren doorbracht, (voorheen Julianastraat 49) is een gedenksteen aangebracht.

Een omvangrijk multifunctioneel gebouw nabij het Centraal Station van Leiden, waarvan een eerste fase in gebruik werd genomen in 2019, heeft de naam Lorentz Leiden.

==Kenschets door Ehrenfest==
Beeldhouwer Oswald Wenckebach vroeg [[Paul Ehrenfest]] (Lorentz' opvolger als hoogleraar theoretische natuurkunde in Leiden) om een beschrijving van Lorentz als docent ter inspiratie voor het Lorentzmonument in Sonsbeek:<ref>Berends en Van Delft, Lorentz, 2019, p. 576-577. Brief Paul Ehrenfest aan [[Adriaan Fokker]], [[Rijksmuseum Boerhaave]], archief 276E</ref>

{{cquote|Enkele minuten voor aanvang komt hij de collegekamer binnen. Zijn komst brengt het samenzijn in een aangenaam vriendschappelijke stemming. Ieder weet zich persoonlijk begroet. Terwijl we een voor een binnenkomen en onze plaatsen opzoeken informeert Lorentz bij de een naar de ziekte van een familielid, geeft de ander een beloofde berekening of uitkomst, wenst een student geluk met zijn examen of met zijn verloving en maakt noodzakelijke afspraken. Zonder zich te haasten en toch op tijd begint hij zijn college. Aan de hand van zorgvuldig in het aantekenboekje-met-hard-kaft genoteerde aantekeningen recapituleert hij kort de symbolen, begrippen en vergelijkingen van het vorige college en stipt aan hoe hij verder wil gaan. Karakteristiek beeld: op de achtergrond het grote matzwarte bord met daarop in het duidelijke, overzichtelijke handschrift van Lorentz formules en een enkele term. [...] Zijn ogen zijn dan op de een gericht, dan op de ander, maar nooit op niemand. De oogopslag, de lichte beweging van hoofd en bovenlichaam, ook het spelen van de vingers met het krijtje - bij elkaar onderstrepen ze het gesprokene. [...] Bijzonder kalm en mooi. Zwarte, onopvallende en kraakschone kleding, enigszins uit de mode. Witte kraag, witte manchetten, magere vingers met knokkels, altijd met iets spelend. Het lichaam, broos maar gezond, wonderbaarlijk onvermoeibaar.}}

== Zie ook ==
* [[Lorentzfactor]]
* [[Lorentzkracht]]
* [[Lorentzmedaille]]
* [[Lorentzsluizen]]
* [[Lorentztransformatie]]
* [[Lorentzverdeling]]
* [[Relativiteitstheorie]]
* [[Wetten van Maxwell]]
* [[Edward Lorenz]]

== Publicatielijst (onvolledig)<ref>[http://www.worldcat.org/search?q=au%3ALorentz%2C+H.+A.&qt=hot_author Lorentz op Worldcat (bibliotheekbezit)]</ref> ==
* 1875 - ''Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht'' / ''Sur la théorie de la réflection et de la réfraction de la lumière'' (proefschrift Universiteit Leiden), Arnhem: K. van der Zande
* 1878 - ''De moleculaire theorieën in de natuurkunde'' ([[inauguratie|inaugurele]] rede uitgesproken op 25 januari 1878)
* 1878 - ''Over het verband tusschen de voortplantingssnelheid van het licht en de dichtheid en samenstelling der middenstoffen'', Uitgegeven door de Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, Amsterdam Chez C.G. van der Post 1878
* 1882 - ''Leerboek der differentiaal- en integraalrekening en van de eerste beginselen der analytische meetkunde met het oog op de toepassingen in de natuurwetenschap'', Brill, Leiden
* 1886 - ''De l'influence du mouvement de la terre sur les phénomènes lumineux''
* 1888 - ''Beginselen der natuurkunde'', Brill, Leiden (twee delen, later met L. H. Siertsema, leerboek, 1929 negende drukken van deel 1, 470 blz. en deel 2)
* 1890 - ''Über die Grundlagen der Elektrodynamik bewegter Körper.'', Ann. Phys. Chem. 15, 478-480, 1890
* 1892 - ''La théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants'', Archives néerlandaises des Sciences exactes et naturelles
* 1895 - ''Versuch einer Theorie der elektrischen und optischen Erscheinungen in bewegten Körpern'', E.J. Brill, Leiden
* 1899 - ''Théorie simplifiée des phénomènes électricques et optiques dans des corps en mouvement'' / ''Simplified Theory of Electrical and Optical Phenomena in Moving Systems'', Proc. Acad. Science Amsterdam, vol. 1, 1899, 427–442
* 1900 - ''Considerations on Gravitation'', Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 2, 559–574, 1900
* 1901 - {{link dbnl auteur|id=lore002|label=''Zichtbare en onzichtbare bewegingen''}}, ''Zichtbare en onzichtbare bewegingen. Voordrachten op uitnodiging van het Departement Leiden der Maatschappij tot Nut van ´t Algemeen in februari en maart E.J. Brill'', Leiden, 173 pp.
* 1904 - ''Electromagnetic phenomena in a system moving with any velocity smaller than that of light'', Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 6, 1904, 809–831
* 1909 - ''The theory of electrons and its applications to the phenomena of light and radiant heat; a course of lectures delivered in Columbia university, New York, in March and April 1906'', New York, Columbia University Press, 1909/1916
* 1910 - ''Sichtbare und unsichtbare Bewegungen'' (vertaling van ''Zichtbare en onzichtbare bewegingen'')
* 1913 - met [[Hermann Minkowski|Minkowski, H.]] en [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Einstein, Albert]]: ''Das Relativitätsprinzip, eine Sammlung von Abhandlungen'', Serie: Fortschritte der mathematischen Wissenschaften in Monographien, hft. 2., B.G. Teubner, Leipzig Berlin
* 1917 - ''On Einstein's Theory of gravitation'', Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 19 II, pags 1341–1354, 1917
* 1918 - ''Beginselen der natuurkunde'', 2 delen, herdruk sinds 1893
* 1919 - ''Theorie der quanta'', 1916-1917. Bewerkt door [[G.L. de Haas-Lorentz]]
* 1919 - ''De zwaartekracht en het licht. Een bevestiging van [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Einsteins]] Gravitatietheorie'', [[Nieuwe Rotterdamsche Courant]], 13 november 1919
* 1919-1926 - ''Lessen over theoretische natuurkunde aan de Rijks-Universiteit te Leiden gegeven door H.A. Lorentz'', 8 delen, Brill, Leiden, onder meer I. Stralingstheorie (1910-1911) bewerkt door A.D. Fokker, Leiden: Brill, 1926, 75 pp.&nbsp;II. Theorie der Quanta (1916-1917) bewerkt door G.L. de Haas-Lorentz. Leiden : Brill, 1919, 153 pp.&nbsp;III: Aethertheorieën en aethermodellen (1901-1902) bewerkt door H. Bremekamp. Leiden : E.J. Brill, 1919-1920, 75 pp.&nbsp;IV. Thermodynamica bewerkt door T.C. Clay-Jolles, Leiden : Brill 1921. V. Kinetische problemen (1911-1912) bewerkt door E.D. Bruins en J. Reudler. Leiden : Brill, 1921. VI. Het relativiteitsbeginsel voor eenparige translaties (1910-1912) bewerkt door A.D. Fokker, Leiden: Brill, 1922. VII. Entropie en waarschijnlijkheid (1910-1911) bewerkt door C.A. Crommelin. Leiden : Brill, 1923. VIII. De Theorie van Maxwell (1900-1902) bewerkt door dr. H. Bremekamp, Leiden: Brill, 1925, 8 + 200 pp.
* 1920 - ''De electronentheorie. Voordrachten, gehouden in Teyler's Stichting in October 1918. Bewerkt door [[Willem Keesom|W.H. Keesom]].''
* 1922 - ''Problems of modern physics. Lecture notes'', ed. Harry Bateman, [[California Institute of Technology]]. Herdruk Dover Publications, 1967
*1923 met A. Einstein, H.A. Lorentz, H. Weyl, H. Minkowski (notes by A. Sommerfeld) - ''The Principle of Relativity. A collection of original papers on the special and general theory of relativity'', latere herdruk Dover Publications, Inc., 216pp (Dover uitgave)
*1926 met Went, F.; Keesom, W.H; Haas, W.J. - ''In memoriam Heike Kamerlingh Onnes. 21 september 1853 - 21 februari 1926,'' Leiden, Eduard Ijdo, 1926, 129 pp.
* 1926 - ''The quantum theory. Present day problems and outstanding questions of the quantum theory. Notes accompanying lectures delivered by Professor H.A. Lorentz at [[Cornell-universiteit|Cornell]] University, fall term 1926''
* 1926 - ''Verslag van de staatscommissie Zuiderzee 1918-1926''<ref>[http://resolver.tudelft.nl/uuid:f5a4fe20-b26a-4875-9f96-6be04ba16c59 resolver.tudelft.nl ''Verslag van de staatscommissie benoemd bij Koninklijk Besluit van 4 juli 1918 no. 30 met opdracht te onderzoeken in hoeverre, als gevolg van de afsluiting van de Zuiderzee, ingevolge de wet van 14 juni 1918 (Staatsblad no 354) te verwachten is, dat tijdens storm hoogere waterstanden, en een grootere golfoploop, dan thans het geval is, zullen voorkomen vóór de kust van het vaste land van Noord-Holland, Friesland en Groningen, alsmede vóór de daarvoor gelegen Noordzee-eilanden.'' September 1926. 's-Gravenhage - Algemeene Landsdrukkerij - 1926.]. 368 pagina's. Geraadpleegd 23 december 2019.</ref>
* 1927-1931 - ''Lectures on Theoretical Physics (vol. I-III)'', New York, Macmillan & Co.
* 1935-1939 - ''Collected Papers, ed. [[Pieter Zeeman|P. Zeeman]] and [[Adriaan Fokker|A.D. Fokker]]'', Den Haag, 9 delen
*1997 - ''On the theory of the reflection and refraction of light''. Translated and edited by N.J.Nersessian & H.F.Cohen, W.portr. A'dam 1997, vi,xi,186 pp. [Vertaling in het Engels van Lorentz' proefschrift O''ver de theorie der terugkaatsing en breking van het licht'' / ''Sur la théorie de la réflection et de la réfraction de la lumière'' (proefschrift Universiteit Leiden, 1875), Arnhem: K. van der Zande]

==Promovendi==
Alle 25 onderstaande promoties met Lorentz als promotor waren aan de Rijksuniversiteit Leiden.<ref name="geneal">[https://web.archive.org/web/20200207020224/https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=105756 genealogy.math.ndsu.nodak.edu Mathematics Genealogy Project ''Hendrik Antoon Lorentz'']. Geraadpleegd op 19 oktober 2019.</ref> Opmerkelijk voor die tijd zijn de promoties van de vier dames [[Johanna Reudler]] (1912), [[Geertruida de Haas-Lorentz|Geertruida Luberta (de Haas-)Lorentz]] (Lorentz' dochter Berta, 1912), [[Eva Dina Bruins]] (1918) en [[Hendrika Johanna van Leeuwen]] (1919).<ref>Zie ook Berends en van Delft: ''Lorentz, gevierd fysicus, geboren verzoener'', Amsterdam 2019, pag. 209-210.</ref>
{| class="wikitable sortable"
!Promovendus
!Proefschrift
!Jaar<br>#afstammelingen<ref name="geneal" />
|-
|Bockwinkel, H. A. B.|| ''Van de stralingsverschijnselen in bewogen stelsels''||1907	
|-
|Bremekamp, Hendrik||'' Beschouwingen over de lichtvoortplanting in dispergerende middenstoffen, 108 pp.''||1905	258
|-
|Bruins, Eva Dina||'' Vraagstukken uit de theorie van het magnetisme''  ||1918	
|-
|Couvée, J. E.|| ''Eenige beschouwingen over de voortplanting van golfstelsels'' ||1887	
|-
|[[Geertruida de Haas-Lorentz|de Haas-Lorentz, Geertruida Luberta]]|| ''Over de theorie van de [[brownse beweging (natuurkunde)|Brown'schen beweging]] en daarmede verwante verschijnselen'' ||1912	
|-
|[[Johannes Droste|Droste, Johannes]]|| ''Het zwaartekrachtsveld van een of meer lichamen volgens de [[algemene relativiteitstheorie|theorie van Einstein]]'' ||1916 214
|-
|Evers, Evert Jan||'' Over de kracht, die een vloeistofstroom in sommige gevallen loodrecht<br>op zijne richting op een medegesleept lichaam uitoefent'' ||1897	
|-
|[[Adriaan Fokker|Fokker, Adriaan Daniel]]|| ''Over Brown'sche bewegingen in het stralingsveld,<br>en waarschijnlijkheidsbeschouwingen in de stralingstheorie'' ||1913 1
|-
|Frowein, Pieter Coenraad Frederik||'' Dissociatie van kristalwaterhoudende zouten''||1887	
|-
|Houba, Mattheus Jacobus Hubertus ||''[https://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/dissertations/sources/Houba_1883.pdf Over de stroming van vloeistoffen door buizen],'' 100 pp + Stellingen ||1883
|-
|Los, H.C. ||''De voorplantingssnelheid van het geluid in dampen''||1897	
|-
|[[Leonard Ornstein (natuurkundige)|Ornstein, Leonard Salomon]]||''Toepassing der Statistische Mechanica van Gibbs op molekulair-theoretische vraagstukken''||1908 456
|-
|Reudler, Johanna||''Over de warmtestraling in ruimten van verschillende vorm''||1912	
|-
|Thierry, Daniël Raymond||''Over de toepassing van het theorema van Fourier in de theorie der buigingsverschijnselen.''||1900	
|-
|Tiddens, Pieter Gerlof ||''Beschouwingen over den loop der lichtstralen en de beeldvorming in optische stelsels''||1904	
|-
|van den Berg, Willem||''Vraagstukken uit Einstein's gravitatietheorie, 71 pp.'' ||1921	
|-
|van der Kamp, H.||'' Ponderomotorische krachten in het electromagnetische veld''||1897	
|-
|[[Hendrika Johanna van Leeuwen|van Leeuwen, Hendrika Johanna]]||''Vraagstukken uit de electronentheorie van het magnetisme''||1919	
|-
|van Loghem, Willem||''Theorie der terugkaatsing van het licht door magneten''||1883	
|-
|van Rijn van Alkemade,<br>Abraham Cornelis||''Over de elliptische polarisatie bij de terugkaatsing van het licht door doorschijnende middenstoffen''||1882	
|-
|van Slingelandt, Johannes|| '' Fluctuaties bij electrische en optische verschijnselen'' ||1919	
|-
|Verrijp, D.P.A. || ''Het interferentievlak bij de ringen van Newton en bij eenige andere verschijnselen'' ||1902	
|-
|Vollgraff, Johan Adriaan|| ''Electromagnetische draaiingen en unipolaire inductie'' ||1903	
|-
|Was, Edward August Otto||''Het beginsel van Doppler in de geluidsleer''  ||1881	
|-
|Winter, August	||''Bijdrage tot de ionentheorie''  ||1906	
|}

== Naar Lorentz vernoemd ==
===Wetenschap===
* Lorentzcontractie oftewel [[lengtecontractie]]
* [[Lorentz-groep|Lorentzgroep]], de groep van alle Lorentztransformaties
* [[Lorentzinvariantie]]
* [[Lorentzkracht]]
* [[Lorentztransformatie]]
* [[Lorentz-variëteit]] (begrip uit de differentiaalmeetkunde)
* [[Lorentz-verdeling]] (statistiek)
* De [[KNAW]] [[Lorentzmedaille]] wordt sinds 1927 om de vier jaar uitgereikt aan onderzoekers die uitzonderlijke prestaties hebben geleverd op het gebied van de theoretische natuurkunde. De [[KNAW|Akademie]] heeft de Lorentzmedaille in 1925 ingesteld, bij gelegenheid van het gouden jubileum van de promotie van Lorentz. Lorentz was lid van de Akademie en vervulde er diverse bestuursfuncties.
* Instituut-Lorentz voor theoretische natuurkunde, [[Universiteit Leiden]]
* [[Lorentz (krater)]], [[maankrater]] (coördinaten 32,6°NB, 95,3°WL, doorsnede 312&nbsp;km, diepte 4,45&nbsp;km)
* Planetoïde [[(29208) Halorentz]]

===Scholen===
* openbare basis- en Daltonschool Lorentzschool, Hilversum
* Openbare basisschool Lorentzschool, Leiden
* [[Lorentz Casimir Lyceum]] in Eindhoven
* [[Lorentz Lyceum (Arnhem)|Lorentz Lyceum]], Arnhem
* [[Lorentz Lyceum (Haarlem)|Lorentzlyceum]], Haarlem thans Het Schoter

===Overig===
* [[Lorentzsluizen]] in de [[Afsluitdijk]] bij [[Kornwerderzand]]
* Lorentz, een nieuwbouwproject bij het [[Station Leiden Centraal|Centraal Station Leiden]], 2019<ref>[https://lorentzleiden.nl/ lorentzleiden.nl bij ]. Bouw flat Centraal Station Leiden. Geraadpleegd 28 oktober 2019. [https://web.archive.org/web/20191028091131/https://lorentzleiden.nl/ Gearchiveerd] op 28 oktober 2019.</ref>
*[[Spurt (trein)#Gelderland|Treinstel 10365]], waarmee [[Arriva Personenvervoer Nederland|Arriva]] in de [[Achterhoek]] rijdt, draagt de naam '<nowiki/>''Hendrik Antoon Lorentz'''
* Het industriegebied Lorentz (bestaande uit 4 delen: I, Haven, II en III) aan het [[Veluwemeer]] aan de noordoostzijde van [[Harderwijk]], met ruim 240 ha het grootste aaneengesloten bedrijventerrein van [[Gelderland]] <ref>[https://www.harderwijk.nl/ondernemen/bedrijventerreinen-harderwijk/ www.harderwijk.nl/ondernemen/bedrijventerreinen-harderwijk] Bedrijventerreinen Harderwijk. Geraadpleegd 11 april 2024. [https://web.archive.org/web/20240411143440/https://www.harderwijk.nl/ondernemen/bedrijventerreinen-harderwijk Gearchiveerd] op 11 april 2024</ref>.

== Literatuurlijst ==
* {{Citeer web |auteur=Berends, Frits |url=https://khmw.nl/wp-content/uploads/verhalen_rond_een_foto.pdf |titel=Verhalen rond een foto. Lorentz’ gouden doctoraat: een huldiging zonder weerga |uitgever=Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, Haarlem, z.j.}}
* Berends, Frits en van Delft, D.: ''Lorentz: gevierd fysicus, geboren verzoener'', Prometheus, Amsterdam 2019, 728 pp. {{ISBN|9789044642667}}
* {{en}} van Berkel, K., Albert van Helden en L.C. Palm: ''A history of science in The Netherlands. Survey, themes and reference'', Martinus Nijhoff/Brill 686 p, Leiden 1999
*van Berkel, K.: ''In het voetspoor van Stevin. Geschiedenis van de natuurwetenschap in Nederland 1580-1940'', Boom, Amsterdam/Meppel. 229 p.&nbsp;1985, 2000<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/berk003voet01_01/ dbnl.org ''In het voetspoor van Stevin(1985)–K. van Berkel''.] Geraadpleegd op 4 oktober 2019. [https://web.archive.org/web/20201203115034/https://www.dbnl.org/tekst/berk003voet01_01/ Gearchiveerd] op 3 december 2020.</ref>
* {{de}} [[Albert Einstein (hoofdbetekenis)|Einstein, A.]]: ''H.A. Lorentz als Schöpfer und als Persönlichkeit'', Rijksmuseum voor de geschiedenis der natuurwetenschappen, Leiden 1953
*Fokker, A.D.: ''Prof. Dr H.A. Lorentz'', in (zie onder): Sevensma, T.P. (ed.): ''Nederlandsche helden der wetenschap. Levensschetsen van negen Nobelprijswinnaars. Hoogtepunten van wetenschappelijken arbeid in Nederland'', N.V. Uitgeversmaatschappij Kosmos, Amsterdam 1946, p.&nbsp;51
* {{en}} [[Geertruida de Haas-Lorentz|de Haas-Lorentz, G.L.]], ed.: ''H.A. Lorentz. Impressions of his life and work'', North-Holland Pub. Co., Amsterdam 1957
*Hiroshige, T.: ''Electrodynamics before the theory of relativity'', 1890-1905, in: Japanese Studies in the History of Science, no. 5 1966 1-49
*Hiroshige, T.: ''Origins of Lorentz' Theory of Electrons and the Concept of the Electromagnetic Field'', in: Historical Studies in the Physical Sciences, 1 (1969), 151 - 209
* {{en}} Janssen, M. en Kox, A.J.: ''Lorentz, Hendrik Antoon'', in New Dictionary of Scientific Biography, vol. 4 (''Complete Dictionary of Scientific Biography'', 22) pp.&nbsp;333–336, Charles Scribner’s Sons, Detroit 2008
* Kox, A.J. en Chamalaun, M., eds.: ''Van Stevin tot Lorentz. Portretten van achttien Nederlandse natuurwetenschappers'', Intermediair, Amsterdam 1980, 270 pp.
* Kox, A.J.: ''Hendrik Antoon Lorentz. Een levend kunstwerk, natuurkundige 1853-1928'', uitgeverij Balans, Amsterdam 2019 ({{ISBN|9789463820677}})
* {{en}} Kox, A.J., ed.: ''The scientific correspondence of H.A. Lorentz'', ''Volume 1'', XXIV + 777 blz., Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences, {{ISBN|978-1-4419-2671-5}} (zacht kaft), Springer-Verlag New York 2009
* {{en}} Kox, A.J., ed.: ''The scientific correspondence of H.A. Lorentz'', ''Volume 2, the Dutch Correspondents'', XX + 867 blz., Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences, {{ISBN|978-3-030-07992-5}} (zacht kaft), Springer-Verlag New York 2018
* {{de}} Krafft, F. (ed.): ''Lexikon großer Naturwissenschaftler'', Fourier Verlag, Weinheim 1999
* {{en}} McCormmach, R.: ''H.A. Lorentz'', in ''Dictionary of Scientific Biography'', ed. Ch. C. Gillespie, New York 1970-1976
* Muller, J.M.: ''Inventaris van het archief van prof. dr. H.A. Lorentz (1853-1928) 1866-1930'', [[Nationaal Archief|Algemeen Rijksarchief]], Den Haag 1982, XIII + 290 pp.
* {{en}} Nersessian, Nancy J., ''Why wasn't Lorentz Einstein? An Examination of the Scientific Method of H. A. Lorentz'', in ''Centaurus. International Magazine of the history of Mathematics, Science, and Technology'', 29, 1986, p.&nbsp;205-242. John Wiley & Sons, New York
* Rispens, Sybe Izaak: ''Einstein en Lorentz'', in ''Einstein in Nederland. Een intellectuele biografie'', [[Ambo/Anthos uitgevers]], Amsterdam 2006, p.&nbsp;53-92
*Schaffner, K.: ''Interaction of Theory and Experiment in the Development of Lorentz' Contraction Hypothesis,'' in: Actes du XIIe Congrès international de l'histoire des sceinces, 1968, V 87-90
* Sevensma, T.P. (ed.): ''Nederlandsche helden der wetenschap. Levensschetsen van negen Nobelprijswinnaars. Hoogtepunten van wetenschappelijken arbeid in Nederland'', N.V. Uitgeversmaatschappij Kosmos, Amsterdam 1946, p.&nbsp;51<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/seve003nede01_01/seve003nede01_01_0001.php dbnl.org ''Nederlandsche helden der wetenschap(1946) – T.P. Sevensma. Levensschetsen van negen Nobelprijswinnaars. Hoogtepunten van wetenschappelijken arbeid in Nederland'']. Geraadpleegd op 4 oktober 2019. [https://web.archive.org/web/20210804060341/https://www.dbnl.org/tekst/seve003nede01_01/seve003nede01_01_0001.php Gearchiveerd] op 4 augustus 2021.</ref>
* Theunissen, Bert: ''Kennis als cultuur. Lorentz' visie op wetenschap'', in: Bert Theunissen, ''Nut en nog eens nut. Wetenschapsbeelden van Nederlandse natuuronderzoekers 1800-1900'', Verloren B.V. uitgeverij, Hilversum 2000
* Willink, Bastiaan: ''De Tweede Gouden Eeuw. Nederland en de Nobelprijzen voor de natuurwetenschappen 1870-1940'', Bert Bakker, Amsterdam 1998<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/will078twee01_01/ dbnl.org ''De tweede Gouden Eeuw (1998)–Bastiaan Willink: Nederland en de Nobelprijzen voor natuurwetenschappen 1870-1940''.] Geraadpleegd op 4 oktober 2019.</ref>
* Willink, Bastiaan: hoofdstuk ''Hoger onderwijs en natuurwetenschappen'' in: [[Jan Bank]] en Maarten van Buuren: ''1900. Hoogtij van de burgerlijke cultuur'', Sdu Uitgevers, Den Haag 2000<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/bank003190001_01/ dbnl.org ''1900. Hoogtij van burgerlijke cultuur(2000)–Jan Bank, Maarten van Buuren''.] Geraadpleegd op 4 oktober 2019. [https://web.archive.org/web/20191103162747/https://www.dbnl.org/tekst/bank003190001_01/ Gearchiveerd] op 3 november 2019.</ref>
*Whittaker, Edmund Taylor: ''A history of the theories of aether and electricity : from the age of Descartes to the close of the nineteenth century'', 1910, London ; New York : Longmans, Green, volume 1. ''The classical theories'', volume 2. ''The modern theories, 1900-1926''

== Artikelen en boeken van Lorentz op internet ==
* [https://ilorentz.org/IL-publications/Lorentz.html ilorentz.org Ingescande publicaties van H.A. Lorentz]
* [https://archive.org/details/lathorielectrom00loregoog/page/n6 archive.org andere scan] Lorentz, Hendrik Antoon (1892a), "La Théorie electromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants", Archives Néerlandaises des Sciences Exactes et Naturelles, 25: 363–552
* [https://ilorentz.org/IL-publications/dissertations/lorentz.html ilorentz.org Ingescande proefschriften] van [[promovendus|promovendi]] van Lorentz
* 36 artikelen zijn op internet te raadplegen op [https://www.dwc.knaw.nl/toegangen/digital-library-knaw/?pagetype=publist&search_author=PE00001670 dwc.knaw.nl Proceedings of the Royal Netherlands Academy of Arts and Science, Amsterdam]:
** [https://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00014586.pdf ''Simplified Theory of Electrical and Optical Phenomena in Moving Systems''] (1899), Proc. Acad. Science Amsterdam, vol. 1, pags 427–442
** [https://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00014508.pdf ''Considerations on Gravitation''] (1900), Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 2, pags 559–574
** [https://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00014148.pdf ''Electromagnetic phenomena in a system moving with any velocity smaller than that of light''] (1904), Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 6, pags 809–831
** [https://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00012467.pdf''On Einstein's Theory of gravitation''] (1917), Proc. Acad. Science Amsterdam, vol 19 II, pags 1341–1354
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/l#a3944 gutenberg.org Project Gutenberg]
* [[:s:de:Versuch einer Theorie der electrischen und optischen Erscheinungen in bewegten Körpern|wikisource ''Versuch einer Theorie der electrischen und optischen Erscheinungen in bewegten Körpern'', E.J. Brill, Leiden, 1895 (wikisource)]]
* [http://www.archive.org/details/electronstheory00lorerich archive.org ''The theory of electrons and its applications to the phenomena of light and radiant heat; a course of lectures delivered in Columbia university'', New York, in March and April 1906, New York, Columbia University Press, 1909/1916]
* [http://www.archive.org/details/lecturesontheore031600mbp archive.org ''Lectures on Theoretical Physics (vol. I-III)'', New York, Macmillan & Co., 1927-1931]
* {{link dbnl auteur|id=lore002|label=Teksten van en over Lorentz online}}

{{Appendix||2=
==Voetnoten==
{{References}}
== Externe links ==
* [https://noord-hollandsarchief.nl/bronnen/archieven?mivast=236&mizig=210&miadt=236&micode=364&milang=nl&mizk_alle=inventaris%20lorentz&miview=inv2 noord-hollandsarchief.nl ''364 Lorentz, prof. dr. H.A., te Haarlem'' (archiefinventaris)]. Geraadpleegd 4 oktober 2019.
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn1/lorentz H.A.M. Snelders, 'Lorentz, Hendrik Antoon (1853-1928)', in ''Biografisch Woordenboek van Nederland'' 1 (1979)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=8GZdZUouzBY&feature=related Youtube Historische film die de deelnemers aan de Solvay Conferentie 1927 toont. H.A. Lorentz komt in beeld als collega's (onder meer Marie Curie, Bragg, Einstein, Hendrik Kramers, Peter Debije enzovoorts) een gebouw verlaten.]
* <!-- http://www.vpro.nl/programma/zomergasten/afleveringen/22708246/items/23535592/ link doettet het (even?) niet meer, 1/2012 --> [http://www.geschiedenis24.nl/speler.program.7084350.htm Filmpje van de begrafenis van Lorentz], [[Polygoon-journaal]] Hollands nieuws 1928, getoond in het VPRO tv-programma Zomergasten (7 augustus 2005) met [[Robbert Dijkgraaf]]
* [https://www.vpro.nl/programma/wintergasten/afleveringen/22708246/items/23535592/ Beelden uit het filmpje van Lorentz' begrafenis, VPRO.]
* [https://www.knaw.nl/shared/resources/knaw/bestanden/inventaris_documenten_lorentz_knaw.pdf knaw.nl ''Documenten uit het bezit van Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928) Inventaris'']. Medailles, penningen en oorkondes. Geraadpleegd 5 oktober 2019.
* [https://www.khmw.nl/wp-content/uploads/verhalen_rond_een_foto.pdf khmw.nl Frits Berends: ''Verhalen rond een foto. Lorentz’ gouden doctoraat: een huldiging zonder weerga''], Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, Haarlem, z.j. Boekje bij de foto van het gouden jubileum van Lorentz' academische promotie, 11 december 1925, Haarlem. Geraadpleegd 5 oktober 2019.
* [http://ilorentz.org/ Instituut-Lorentz voor theoretische natuurkunde, Universiteit Leiden]
* [https://www.dodenakkers.nl/beroemd/wetenschap/157-lorentz.html Lorentz' grafsteen met biografie]
* [https://web.archive.org/web/20070314013501/http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/lorentz_zeeman/object1.htm#H Nobelprijs voor Lorentz en Zeeman]
* [https://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/dissertations/lorentz.txt Lijst] van Lorentz' [[promovendus|promovendi]] en hun proefschriften
* [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=105756 Leerlingen van Lorentz op Math Genealogy]
}}
{{Commonscat|Hendrik Antoon Lorentz}}
{{Etalage|9972710|2007|10|29}}
{{Navigatie Orde Pour le Mérite (civiele klasse)}}
{{Navigatie winnaars van de Nobelprijs voor de Natuurkunde}}
{{Navigatie Zuiderzeewerken}}
{{Navigatie fysische optica}}
{{StartOpvolging}}
{{OpvolgingCombi
| lijst = [[Lijst van rectores magnifici van de Universiteit Leiden|Rector magnificus van de Universiteit Leiden]]<br />1899 - 1900
| vorige = [[Pieter Jacob Cosijn]]
| volgende = [[Jan Egens van Iterson]]
}}
{{EindOpvolging}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Lorentz, Hendrik}}
[[Categorie:Nederlands natuurkundige]]
[[Categorie:Theoretisch natuurkundige]]
[[Categorie:Winnaar van de Nobelprijs voor Natuurkunde]]
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit Leiden]]
[[Categorie:Nederlands persoon in de 19e eeuw]]
[[Categorie:Nederlands waterbouwkundige]]
[[Categorie:Nederlands conservator]]
[[Categorie:Lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen]]
[[Categorie:Rector magnificus van de Universiteit Leiden]]
[[Categorie:19e-eeuws natuurkundige]]