Brontekst bekijken van Georg Wittig

{{Infobox Nobelprijswinnaar
| naam                = Georg Wittig
| periode             = [[16 juni]] [[1897]] – [[26 augustus]] [[1987]]
| afbeelding          = 
| onderschrift        = 
| land                = [[Duitsland]]
| geboorteplaats      = [[Berlijn]]
| plaatsvanoverlijden = [[Heidelberg (Duitsland)|Heidelberg]]
| typeprijs           = [[Nobelprijs voor de Scheikunde|Scheikunde]]
| jaar                = 1979
| reden               = "Voor hun ontwikkeling van het gebruik van [[boor (element)|boor]]- en [[fosfor]]bevattende samenstellingen als reagentia in organische syntheses."
| met                 = [[Herbert Brown]]
| voor                = [[Peter Mitchell (biochemicus)|Peter Mitchell]]
| op                  = [[Paul Berg (scheikundige)|Paul Berg]]<br /> [[Walter Gilbert]]<br /> [[Frederick Sanger]]
| portaal             = Scheikunde
}}

'''Georg Friedrich Karl Wittig''' ([[Berlijn]], [[16 juni]] [[1897]] – [[Heidelberg (Duitsland)|Heidelberg]], [[26 augustus]] [[1987]]) was een [[Duitsland|Duitse]] chemicus die in [[1979]] de [[Nobelprijs voor de Scheikunde]] won.

==Leven==
Wittig, geboren in Berlijn als zoon van Gustav Wittig, hoogleraar kunst aan de Universiteit van Berlijn, en Martha Dombrowski,<ref>{{Citeer encyclopedie
| achternaam = Brock
| voornaam = Hovey
| encyclopedie = Notable Twentieth-Century Scientists
| titel = Georg Wittig
| datum = 1995
| uitgever = Gale Research Inc
| locatie = Detroit
| ISBN = 978-0810391819
}}</ref> begon scheikunde te studeren aan de [[universiteit van Tübingen]] in 1916, maar werd kort daarna opgeroepen voor militaire dienst in de [[Eerste Wereldoorlog]]. Hij werd krijgsgevangen genomen. Na de oorlog studeerde hij chemie in [[universiteit van Marburg|Marburg]], waar hij in 1923 afstudeerde en in 1926 de [[habilitatie]] bekwam. Hij werd dan [[privaatdocent]] onder prof. [[Hans Meerwein]] in Marburg tot 1932, toen hij assistent-hoogleraar werd aan de [[Technische Universiteit Braunschweig|Technische Hogeschool Braunschweig]]. In 1937 werd hij professor in [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] bij [[Hermann Staudinger]]. Hij werd toen ook lid van de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]]. In 1944 werd hij professor in Tübingen. Van 1956 tot 1967 was hij professor in [[Universiteit van Heidelberg|Heidelberg]].

==Werk==
Tijdens zijn periode in Braunschweig ontdekte Wittig de halogeen/metaal-uitwisselingsreactie met [[Broom (element)|broom]]/[[Lithium (element)|lithium]].<ref>{{aut|Georg Wittig, Utta Pockels, Hermann Dröge.}} "Über die Austauschbarkeit von aromatisch gebundenem Wasserstoff gegen Lithium mittels Phenyl-lithiums." ''Ber. Dtsch. Chem. Ges.'', 1938, vol. 17, blz. 1903.</ref> Vrijwel gelijktijdig en onafhankelijk van Wittig gebeurde dit ook door Henry Gilman in de Verenigde Staten.<ref>{{aut|Henry Gilman, Wright Langham en Arthur L. Jacoby.}} "Metalation as a Side Reaction in the Preparation of Organolithium Compounds." ''J. Am. Chem. Soc.'', 1939, vol. 61 nr. 1, blz. 106-109. {{doi|id=10.1021/ja01870a036}}</ref>

Wittig ontdekte ook de later naar hem genoemde [[Wittig-omlegging]] van [[ether (scheikunde)|ethers]] tot [[alcohol (scheikunde)|alcoholen]]. Deze reactie is van belang voor de [[stereoselectiviteit|stereoselectieve synthese]] van alcoholen:<ref>{{aut|G. Wittig, L. Löhmann.}} ''Justus Liebigs Ann. Chem.'' 1942, vol. 550, blz. 260-268.</ref>

{{Afbeeldingskader
|content = :<math title="De Wittig-omlegging">
\mathsf{
R'{-}\!\!\!\!\overset{\displaystyle H \atop \vert }{\underset{ \vert \atop \displaystyle \ \ R''}{C} }\!\!\!\!{-}O{-}R
+ {\color{Gray}{R'''{-}Li} } \ 
\longrightarrow \ 
R'{-}\!\!\!\!\overset{\displaystyle R \atop \vert }{\underset{ \vert \atop \displaystyle \ \ R''}{C} }\!\!\!\!{-}O{-}Li
+ {\color{Gray}{R'''{-}H} } \ 
\xrightarrow{\displaystyle H^+} \ 
R'{-}\!\!\!\!\overset{\displaystyle R \atop \vert }{\underset{ \vert \atop \displaystyle \ \ R''}{C} }\!\!\!\!{-}O{-}H
}
</math>
|caption = De Wittig-omlegging 
|align   = left
}}
{{Clearleft}}

Wittig is voornamelijk bekend geworden door naar hem benoemde [[chemische synthese|synthese]] van [[Alkeen|alkenen]]: de [[Wittig-reactie]], die voor het eerst in 1954 gepubliceerd werd.<ref>{{aut|Georg Wittig, Ulrich Schöllkopf.}} "Über Triphenyl-phosphin-methylene als olefinbildende Reagenzien." ''Chemische Berichte'' vol. 87 nr. 9 (1954), blz. 1318-1330. {{doi|id=10.1002/cber.19540870919}}</ref> Hierin reageert een [[keton]] of een [[aldehyde]] met een trifenyl-[[fosforylide]] (een zgn. [[Wittig-reagens]]) tot een [[alkeen]]. Op kleine schaal is deze reactie een van de belangrijkste voor de synthese van alkenen. De reactie werd al snel industrieel toegepast voor de synthese op grote schaal van [[retinol]] ([[vitamine A]]); hiervoor verkreeg Wittig samen met prof. Horst Pommer van [[BASF (chemieconcern)|BASF]] in 1956 een Duits [[octrooi]].<ref>[https://depatisnet.dpma.de/DepatisNet/depatisnet?action=bibdat&docid=DE000000950552B Duits octrooi 950552 van 11 oktober 1956, "Verfahren zur Herstellung von Vitamin A-Säure bzw. ihren Estern"]. [https://web.archive.org/web/20230714165118/https://depatisnet.dpma.de/DepatisNet/depatisnet?action=bibdat&docid=DE000000950552B Gearchiveerd] op 14 juli 2023.</ref> De drijvende kracht van de reactie is de vorming van een binding tussen fosfor en zuurstof. Voor de ontwikkeling van deze chemie ontving Wittig in 1979 met de chemicus [[Herbert Charles Brown]], die op het gebied van boorchemie werkte, de [[Nobelprijs voor de Scheikunde]].

In 1956 kon Wittig het zeer reactieve [[aryn]] [[1,2-didehydrobenzeen]] (benzyn) aantonen.<ref>{{aut|Georg Wittig, Liselotte Pohmer.}} "Über das intermediäre Auftreten von Dehydrobenzol." ''[[Chemische Berichte]]'' vol. 89 nr. 5 (1956), blz. 1334-1351. {{doi|id=10.1002/cber.19560890539}}</ref>

{{Appendix}}
{{Navigatie winnaars van de Nobelprijs voor de Scheikunde}}

{{DEFAULTSORT:Wittig}}
[[Categorie:Duits scheikundige]]
[[Categorie:Winnaar van de Nobelprijs voor Scheikunde]]
[[Categorie:20e-eeuws scheikundige]]
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit van Heidelberg]]