Brontekst bekijken van 78xx-spanningsregelaar

[[Bestand:7800 IC regulatorsa.jpg|thumb|Figuur 1: Enkele 78xx IC's in [[TO-220]]-Behuizing]]
Een '''78xx-[[spanningsregelaar]]''' is een [[elektronische component]] die gebruikt wordt om van een variabele spanning, of van een spanning die hoger is dan de gewenste spanning, een vaste spanning te maken.

== Toepassingsgebieden ==
Bij vele elektronische schakelingen is het vereist een constante voedingsspanning te hebben. Hiervoor wordt vaak een [[adapter]] gebruikt die van [[netspanning]] een bepaalde [[gelijkspanning]] maakt. Vele adapters bevatten echter een goedkope transformator waardoor de spanning met grote belasting veel lager kan zijn dan de spanning met kleine belasting. Niet elke elektronische schakeling kan deze grote spanningsverschillen verdragen. Door een 78xx-[[Geïntegreerde schakeling|IC]] in de schakeling op te nemen is van de variabele (of te hoge) spanning van de adapter een vaste lagere spanning te maken. Hoe groot de vaste spanning is hangt af van het type 78xx-spanningsregelaar dat er gebruikt wordt. Een 7805 geeft bijvoorbeeld 5 volt aan de uitgang, een 7809 geeft 9 volt.

== De 78xx-familie ==
Er zijn verschillende types 78xx-spanningsregelaars, elk met een verschillende uitgangsspanning. Ook is er nog een opdeling volgens de maximale stroom die er verwerkt kan worden. Zo kan de 78Lxx-serie maar 100&nbsp;mA leveren, de 78xx-serie kan 1 [[Ampère (eenheid)|ampère]] leveren en de 78Sxx 2 ampère.

Onderstaande tabel toont een overzicht van alle 78xx-types die beschikbaar zijn.
{| class="wikitable"
| style="background-color:#cccccc;" | '''U<sub>uit</sub> [V]'''
| style="background-color:#cccccc;" | '''I<sub>uit-max</sub> = 100mA'''
| style="background-color:#cccccc;" | '''I<sub>uit-max</sub> = 1 A'''
| style="background-color:#cccccc;" |'''I<sub>uit-max</sub> = 2 A'''
|-
| style="background-color:#ededed;" | 2
| 78L02 || - || -
|-
| style="background-color:#ededed;" | 3.3
| 78L33 || 7833 || -
|-
| style="background-color:#ededed;" | 5
|| 78L05 || 7805 || 78S05
|-
| style="background-color:#ededed;" | 6
| 78L06 || 7806 || -
|-
| style="background-color:#ededed;" | 7,5
| - || - || 78S75
|-
| style="background-color:#ededed;" | 9
| 78L09 || 7809 || 78S09
|-
| style="background-color:#ededed;" | 10
| 78L10 || - || 78S10
|-
| style="background-color:#ededed;" | 12
| 78L12 || 7812 || 78S12
|-
| style="background-color:#ededed;" | 15
| 78L15 || 7815 || 78S15
|-
| style="background-color:#ededed;" | 18
| 78L18 || 7818 || 78S18
|-
| style="background-color:#ededed;" | 24
| - || 7824 || 78S24
|}
Verder bestaat er nog een variant op de 78xx-spanningsregelaars, dit zijn de 79xx-spanningsregelaars, die identiek zijn aan de 78xx-spanningsregelaars, maar deze leveren een negatieve spanning.

== Algemene eigenschappen ==
Een 78xx-spanningsregelaar bevat ook enkele beveiligingen. Zo zal hij uitschakelen als de opgenomen stroom meer dan zijn opgegeven maximum bedraagt of als hij warmer wordt dan 150°C. Dit heeft als voordeel dat het IC niet beschadigd raakt als er te veel stroom afgenomen wordt. Het IC laten afkoelen of de belasting wegnemen zal ervoor zorgen dat de spanningsregelaar weer ingeschakeld wordt. De aangelegde voedingsspanning mag maximaal 35 volt bedragen en moet minimaal 3 volt hoger zijn dan de uitgangsspanning. Het IC verbruikt zelf 6&nbsp;mA, ook als er geen belasting is aangesloten.

== Werking ==
=== Opgenomen vermogen ===
Een 78xx-spanningsregelaar wordt tussen de [[Voeding (elektronica)|voeding]] en de elektronische schakeling gezet, daarom noemt men dit een serie-spanningsregelaar. De stroom van de schakeling moet dus door de spanningsregelaar gaan. Door middel van deze stroom, de spanning aan de ingang en de spanning aan de uitgang kan men met de volgende formule het door de 78xx gedissipeerde vermogen berekenen:

<math>P_{78xx} = (U_{in} - U_{uit}) \cdot I_{belasting}</math>

Als de 78xx een groot vermogen moet dissiperen (omzetten in warmte) moet er rekening mee gehouden worden dat men een [[koelplaat]] van de juiste grootte bevestigt.

=== Spanningsstabilisatie ===
Om aan spanningsstabilisatie te doen gebruikt de 78xx intern een [[zenerdiode]].

[[Bestand:Toelichting 7805 1.png|thumb|left|Schema 1: Basiswerking van zenerdiode]]

Als men een zenerdiode in ster aansluit (zie schema 1), in serie met een weerstand aan een bron, dan zal er een spanning over de zenerdiode staan. Deze spanning verandert vrijwel niet bij een wisselende voedingsspanning, mits de voedingsspanning hoog genoeg is. Hoe groot deze spanning is hangt af van het type zenerdiode dat er gebruikt is. Men kan deze schakeling echter niet te zwaar belasten, omdat de spanning dan zou zakken.

Om dit probleem op te lossen breidt men de schakeling uit met een [[transistor]] (zie schema 2).

[[Bestand:Toelichting 7805 2.png|thumb|Schema 2: Uitbreiding op de spanningsstabilisatie met een zenerdiode]]
De basis van de transistor wordt aangesloten tussen de zenerdiode en de weerstand. Bij een transistor is de basis-emitterspanning altijd ongeveer gelijk aan 0,7 volt. Dit heeft als gevolg dat ''U<sub>uit</sub>'' ongeveer 0,7 volt lager zal liggen dan ''U<sub>Zener</sub>''. De stroom van de belasting zal nu niet meer door de zenerschakeling lopen maar door de transistor. De zenerspanning zal dus constant blijven.

=== Stroombeperking ===
De 78xx-regelaar heeft enkele ingebouwde veiligheden. Zo zal hij ervoor zorgen dat de maximumstroom nooit overschreden kan worden. Schema 3 geeft een principeschema van een spanningsregelaar met stroombegrenzing.

[[Bestand:Toelichting 7805 3.png|thumb|left|Schema 3: Uitbreiding met een stroombeperking op de spanningsstabilisatie met een zenerdiode]]

Weerstand ''R<sub>1</sub>'' en zenerdiode ''Z'' vormen het basisschema van de zenerstabilisatie uit schema 1.

Stel dat ''U<sub>uit</sub>'' stijgt, dan zal via de spanningsdeler (''R<sub>4</sub>'' en ''R<sub>5</sub>'') ''U<sub>b2</sub>'' ook stijgen waardoor ''T<sub>2</sub>'' meer in doorlaat gaat. Hierdoor zal er meer stroom door ''R<sub>2</sub>'' lopen waardoor ''U<sub>R2</sub>'' stijgt. Aangezien ''U<sub>in</sub>'' een vast potentiaal is zal ''U<sub>b1</sub>'' dalen waardoor ''T<sub>1</sub>'' meer in sper gaat. Hierdoor zal ''U<sub>uit</sub>'' dalen.

Als ''U<sub>uit</sub>'' daalt dan zal ''U<sub>b2</sub>'' dalen waardoor ''T<sub>2</sub>'' meer in sper gaat. Dit heeft als gevolg dat de stroom door ''R<sub>2</sub>'' zal dalen waardoor ''U<sub>R2</sub>'' daalt. Dit zal ervoor zorgen dat ''U<sub>b1</sub>'' stijgt en ''T<sub>1</sub>'' meer in doorlaat gaat wat er dan weer voor zorgt dat ''U<sub>uit</sub>'' stijgt. De uitgangsspanning zal zich dus stabiliseren rond één bepaalde spanning.

Wordt ''I<sub>uit</sub>'' te groot dan zal ''U<sub>R3</sub>'' groter worden dan 0,7 volt. Hierdoor zal ''T<sub>3</sub>'' meer in doorlaat gaan waardoor de stroom door ''R<sub>2</sub>'' en de spanning ''U<sub>R2</sub>'' stijgt. Dit zal zorgen voor een daling van ''U<sub>b1</sub>'', ''T<sub>1</sub>'' zal meer in sper gaan waardoor de uitgangsspanning afneemt.

De schema's zijn principeschema's, het schema van een echte 78xx-regelaar is een stuk complexer dan de schema's die hier gegeven zijn.

==Eenvoudig 78xx-schema==
Schema 4 is een typisch basisschema voor het gebruik van een 78xx-spanningsregelaar (in dit schema het type 7805).

[[Bestand:Voeding 7805.png|thumb|300px|left|Schema 4: Basisschema voor een 7805-voeding]]

Links in het schema staat ''U<sub>in</sub>'', hier wordt een voeding op aangesloten, deze voeding mag een [[wisselspanning]] of [[gelijkspanning]] leveren. Dit omdat er een [[diode]] (bv: type 1n4007) in het schema is opgenomen die zorgt voor een [[Gelijkrichter#Enkelzijdige gelijkrichting|enkelzijdige gelijkrichting]]. De diode zorgt er ook voor dat, als de gelijkspanning verkeerd wordt aangesloten, de voeding niet zal beschadigen. De [[condensator]]en ''C<sub>1</sub>'', ''C<sub>2</sub>'', ''C<sub>3</sub>'', en ''C<sub>4</sub>'' zijn afvlakcondensatoren. De spanningsregelaar ''VR<sub>1</sub>'' zorgt ervoor dat de spanning ''U<sub>uit</sub>'' steeds 5 volt is.

===Afvlakcondensatoren===
{{Zie hoofdartikel|Afvlakking}}
Een afvlakcondensator is te herkennen doordat deze parallel met de voeding staat. Zo zijn alle condensatoren in het schema afvlakcondensatoren. Toch zijn twee types te onderscheiden; de afvlakcondensatoren voor laagfrequente rimpel en die voor hoogfrequente rimpel. De condensatoren zorgen er ook voor dat stroompieken opgevangen worden zonder dat er een spanningsdip aan de uitgang van de voeding ontstaat.

====Wegwerken van laagfrequente rimpel====
De condensatoren ''C<sub>1</sub>'' en ''C<sub>4</sub>'' zorgen samen voor het wegwerken van de laagfrequente rimpel in het schema. Voor deze condensatoren worden meestal [[elektrolytische condensator]]en (elco's) genomen omdat deze een relatief grote capaciteit hebben. Volgende figuur laat zien wat deze afvlakcondensatoren doen met een wisselspanning aangesloten volgens schema 4:

[[Bestand:Afvlakcondensator.png|thumb|left|Figuur 2: Enkelzijdige gelijkgerichte wisselspanning met afvlakcondensator]]

De volle lijn geeft de spanning voor de 7805 weer als de condensator ''C<sub>1</sub>'' niet gebruikt wordt. De stippellijn geeft het spanningsverloop aan als ''C<sub>1</sub>'' wel gebruikt wordt. De condensator zal zich telkens opnieuw opladen wanneer de ingangsspanning ''U<sub>in</sub>'' groter wordt dan ''U<sub>c1</sub>''. Als de voedingsspanning lager wordt dan ''U<sub>c1</sub>'' dan zal de condensator zich ontladen over de belasting, de spanning zal dus lichtjes dalen tot wanneer ''U<sub>in</sub>'' terug groter wordt dan ''U<sub>c1</sub>''. Hoe groter de waarde van ''C<sub>1</sub>'' genomen wordt, hoe meer de spanning een perfecte gelijkspanning zal benaderen. Een richtlijn voor het berekenen van de waarde van een afvlakcondensator voor laagfrequente rimpel is dat men per opgenomen ampère 2200&nbsp;µF capaciteit voorziet. Dit schema is dus berekend op ongeveer 100&nbsp;mA.

====Wegwerken van hoogfrequente rimpel====
Door allerlei effecten ([[instraling]], snel schakelende belasting e.d.) kan er (hoogfrequente) ruis opgevangen worden die de gelijkspanning vervuilt. Dit kan zorgen voor een onzekere werking van de aangesloten componenten. De opgevangen ruis zorgt ervoor dat er een wisselspanningscomponent wordt toegevoegd aan de gelijkspanning.

[[Bestand:Dc hoogfrequent.png|thumb|left|Figuur 3: Gelijkspanning met hoogfrequente wisselspanningscomponent]]

Het is dus van groot belang dat de voedingsspanning vrijgemaakt wordt van deze vervuiling, dit kan gebeuren door een condensator te plaatsen die de hoogfrequente spanningen kortsluit. In schema 4 zorgen ''C<sub>2</sub>'' en ''C<sub>3</sub>'' ervoor dat de wisselspanningscomponent wordt kortgesloten naar de massa.

==Externe links==
* [https://web.archive.org/web/20101231084757/http://www.fairchildsemi.com/ds/LM%2FLM7805.pdf Datasheet van de LM7805 van 'Fairchild Semiconductor']

[[Categorie:Halfgeleidercomponent]]